Einleitung
Mit der Untersuchung von Boethius‘ De consolatione philosophiae hatte ich den Nachweis der prosodischen Konvention „Spirans cum liquida“ in der lateinischen Dichtung zu einem vorläufigen Ab- schlussgebracht 1) . Ich stellte bei der Publikation seinerzeit in Aussicht diese Untersuchung über die Grenze vom Spät- zum Mittellatein hinaus fortzusetzen in der Erwartung weitere Belege für diese Regel zu finden 2) . Die Basis für diesen induktiven Beweis würde sich so noch einmal verbreitern.
Da mir für diese rein private Forschung kein hilfreiches Team zur Seite stand, zog sich von Beginn an die Sichtung tausender Verse in die Länge, so dass in statu nascendi die eine oder andere Aktualisierung zu berücksichtigen war. Die wichtigste für meine Arbeit war die [Wieder]entdeckung des locus classicus für die Regel „Muta cum liquida“ bei Aelius Donatus durch den Erfurter Ordinarius Prof .Dr. Christian LEHMANN 3) . Donat stellt hinsichtlich der Ambivalenz der Silbenlänge vor dieser Sequenz das /f/ den Mutae gleich, wodurch „Spirans cum liquida“ unter „Muta cum liquida“ subsu- miertwird 4) . Damit ist nun zwar die Beschäftigung der antiken Grammatiker mit diesem Phänomen bewiesen, Donat gerät aber so in Konflikt mit der Systematik und Terminologie der modernen Linguistik. Deren Einteilung der Konsonanten der lateinischen Sprache ist z.B. in der auch an unseren Universitäten empfohlenen Grammatik von Rubenbauer/Hofmann 5) übersichtlich dargestellt und kommentiert:
Dieser Systematik folgend ist also für die mittellateinische Dichtung zu untersuchen: x ob die anlautende Spirans /f/ in Verbindung mit der Liquida /l/ oder /r/ Ambivalenz der vorhergehenden Silbe bewirkt und x ob die anlautende Spirans /s/ in Verbindung mit der Liquida /l/ oder /r/ oder der Nasalis /m/
oder /n/ Ambivalenz der vorhergehenden Silbe bewirkt 6) .
Die Wirren der Völkerwanderung brachten es mit sich, dass das natürliche Empfinden der Latein sprechenden Bevölkerung für Silbenquantitäten allmählich verloren ging, das sich zu Ciceros Zeiten z.B. im Theater noch eindrucksvoll manifestiert hatte: „Das ganze Theater schrie laut, wenn in einem Vers eine Silbe zu kurz oder zu lang war, obschon die breite Masse weder Versfüße kennt noch irgendwelche Versmaße erfasst noch begreift, was nicht stimmt, noch weshalb, noch wogegen etwas verstößt, doch hat uns bei den Tönen die Natur selbst das Urteilsvermögen über alle Längen und Kürzen wie über hohe und tiefe Töne in die Ohren gelegt.“ (Cic.orator 173) 7) .
Man bemühte sich aber auch um die Bewahrung der antiken metrischen Formen, blieb dabei allerdings in der Theorie auf dem Stand von Donats Ars maior. Besonders der Hexameter und der Pentameter wurden dabei den mannigfaltigsten Veränderungen nach dem Zeitgeschmack unterworfen. So galt es im 12.Jh. als modern, den Hexameter zwischen Penthemimeres und Versende reimen zu lassen (Versus leoninus). Diese Entwicklungen hier zu verfolgen, kann nicht Ziel dieser Untersuchung sein; ich verweise deshalb auf die „Einführung“ von Klopsch 8) .
So wandelte sich das antike Latein zum sog. Mittellatein. Dessen schöpferische Kräfte mussten „in die gewaltige Aufgabe eingespannt werden, Antike und Christentum mit der heimischen Kulturtradition zu vereinen und aus diesen drei Grundelementen die europäische Kultur zu begründen ... Als literarisches Arbeitsmittel, als Buchsprache stand zunächst nur das Latein zur Verfügung... Den besten Beweis dafür, dass das Mittellatein keine Fremdsprache war, lieferte sein kraftvolles Leben , mit dem es das antike Latein mannigfach übertraf, so mit seiner Dauer über ein Jahrtausend um etwa ein Drittel und mit seiner räumlichen Ausbreitung um c. 100%. Man lernte bereits auf der Schule bis ins 13./14.Jahrhundert im Latein lesen, schreiben und dichten“ 9) .
Als Medium der Kirchenpolitik entwickelte sich in Mailand in der zweiten Hälfte des vierten Jahr-hunderts aus dem jambischen Dimeter die Ambrosianische Hymnenstrophe, die in ihrem leicht eingängigen Rhythmus die mitsingende Gemeinde im Widerstand gegen arianische Zumutungen der Kaiserin emotional stärkte. Augustinus erlebte diesen Hymnengesang in Mailand und war „zu Tränen gerührt!“ 10) .
Akzent und Reim traten als Ordnungsprinzipien mittellateinischer Dichtung immer mehr in den Vor-dergrund, neben dem Hymnus setzte sich die Sequenz durch. Die Stabat-Mater-Strophe wie die Vagantenstrophe erfreuten sich großer Beliebtheit.
Man pflegte aber auch die antike metrische Dichtung weiter und hinterließ dabei erstaunliche Exempla in der europäischen Vatersprache. Hexameter und Elegisches Distichon lebten weiter und wurden im Geist des Mittelalters durch mannigfaltige Reimkünste geschmückt. Eine Zeitlang galt es als normal, im Hexameter die Penthemimeres mit dem Versende reimen zu lassen (sog. Leoninischer Hexameter); man konnte sich dabei sogar auf derartige Homoioteleuta bei Ovid u.a. berufen 11) .
Exkurs
Der für das Mittellatein typische leoninische Hexameter, der durchgängig Penthemimeres und Versende durch Reim verbindet, soll hier wegen seiner Zwittergestalt gesondert beleuchtet werden. Dazu eignet sich der in der Mitte des 11.Jh. im Kloster Tegernsee von einem Anonymus gedichtete „Ruodlieb“ wegen seines mittelalterlichen Wortschatzes, seiner abweichenden Quantitäten, der An-ordnung vieler einsilbiger Wörter und natürlich des Reimzwanges in besonderem Maße. Das Epos ist stark verstümmelt tradiert. Ich folge der Fassung von Langosch mit Kommentar und Übersetzung.
LANGOSCH, Karl: Waltharius, Ruodlieb, Märchenepen. WBG, Darmstadt 1967 (3.Aufl.) Anmerkung:
Die Verse, in denen Spirans cum liquida vorkommen, sind systematisch nach den Anlauten /fl/ und /fr/, den Wortarten Substantiv (bzw. Adjektiv und
Eigennamen) und Verb sowie alphabetisch geordnet.
Die Ziffern am linken Rand zeigen die Fundstelle/Seite in der Ausgabe von Langosch. Die Silbe vor anlautender Spirans cum liquida (fl oder fr) hat im Metrum das Gewicht einer Länge L einer Kürze K
steht im Versrhythmus in einer Hebung H in einer Senkung S
entfällt, da /fl/ /fr/ den Vers eröffnen A 146 Exul et, ut potuit prae fletu, uix sibi dixit L S 168 Cum rident alii , fletus dulcis fuit illi L H 198 Femina, quae lunae par est in flore iuuentae L S 210 Graminis et florum quantum sit, dic et honorum L H 156 In qua bis bina sunt aurea flumina sculpta K S 136 Dant bullae dulcem se conlidendo fragorem K S 176 Ni pueri ueniunt, de silua fraga ferebant L S 088 Esse nouercales omnes inibi sibi fratres K S 120 Et pariles ursi, qui fratres sunt uterini L S 138 Vel fratrem stimulat, fidei quo foedera rumpat L H 182 Quandoque commater fieret tua, si mihi frater K S 126 Illorum cuiuis confratribus hosque secutis L S 118 Vt sint inter se concordantes sine fraude K S 140 Tam bonus haut fuerit, aliqua fraus quin in eo sit L H 154 Sic famulando fide domino summa sine fraude K S 196 Inquit: ea lege modo iungamur sine fraude K S 208 ..... dem uideor tibi soluere fraudem K S 214 Absit, ut inter nos umquam regnauerit haec fraus L H
088 Arrepto freno monito calcare poledro L H 102 Est ut equis frenis auro compte faleratis L H 114 Auratum frenum pulchram faleramque gerentem L H 140 Ne male tracteris careasque tuis ibi frenis K S 142 Forsan cras gaudes, animi quod frena tenebas L S 158 Desiliens ab equo freni loro sude iacto L H 140 Nam cito uilescit homini quodcumque frequens fit K S 168 Ambulat haec pedibus nudis per frigus et aestus L S 198 Rugis sulcata frons, quae fuit antea plana L H 096 Abstrahendo cutem caedunt per frustaque carnem L S 158 Ad fruges tandem rediens ait ad seniorem L H 190 Extrahat ut panes, iubet hunc, factos aput Afros L H 202 Nam denos annos, quos tu fueras apud Afros L H 190 Quam bene sint sapidi, uideant, panes africani K S 126 Qui veluti glandes semper flant regis ad aures L H 086 Quam dum perflabat, tuba quam melius reboabat L H 088 Post hunc prospiciunt, singultant, flendo gemiscunt L S 088 Intime suspirans rogat obnixe dominum flens L H 146 Cumque ualedicunt, sibi flentes oscula figunt K S 146 Auersi flebant taciti, lacrimando gemebant L H 146 Vt puer ille magis flet se quatiendo sodalis L H 146 Peruigil insomnem uellet flens ducere noctem L H 146 Basia dum sibi dant, ambo nimis intime flebant K S 154 A paucis fletur propriorum , dum tumulatur L H 160 Non fle, non ride, te contineas seriose L H 164 Flentes dicebant omnes, ibi qui residebant A 164 Rides, cum cunctos hic flentes cum uideas nos L S 164 Quae tantum fleuit, riuus lacrimis ibi quod fit L H 168 Tunc ruit in faciem, dum fontem flens ibi feci L S 170 Cui cor mox hylarat, prae laeticia quoque flebat K S 176 Et ueluti fleret, ueniam poscens ululauit L H 184 Nam flendo uisum post te iam perdidit ipsum L H 184 Audit ut hoc miles, matri compassus ait flens L H
122 Et fluat in peluim cito per butinam terebratam L H 164 Ex oculis sanguis posthaec fluxit sibi grandis L H 178 …. cca sibi fluitaret L H 148 Rufus ait:“sub aqua quid nescio diffluitabat; L H 144 Oret amore pii ieiunia frangere Christi K S
Non ea nam frangis sua sed mandata replebis. L H 146 Hos geminos panes numquam, karissime, frangas K S 146 Cuius in aspectu solius frange minorem L S 146 Cum sedeas nuptum cum sponsa, frange secundum L S 154 In pueros panem si fregero distribuendum L S 158 Vir quatit et frangit portam currens puer inquit L H 190 Hos mihi rex dederat modo frangere meque sinebat K S 112 Rex ait: Hoc laudo promissorum neque fraudo K S 098 Non tristabantur, dum libertate fruuntur K S 124 Quin ibi sunt et aues hominum sermone fruentes K S
Erhalten sind 18 Fragmente mit insgesamt 2321 Versen. Davon enthalten 65 die Konvention „Spirans cum liquida“ (= 2,8%). Davon wiederum steht in 25 Versen die Silbe vor /fl/ bzw. /fr/ in einer Sen- kungund zählt metrisch als Kürze. Das ist über ein Drittel der Verse mit „Spirans cum liquida“ (= 38,4%). Man muss also konstatieren, dass selbst in diesen stark mittellateinisch geprägten Hexametern diese Konvention gilt.
_________________________________________________________________________________
Als Textgrundlage für die anstehende Untersuchung wähle ich
„Diese Anthologie kann gewiss von der mittellateinischen Lyrik die irrige Vorstellung erwecken, als ob in ihr die quantitierende Metrik der Antike das Übergewicht gehabt hätte. Man halte aber die „Hymnen und Vagantenlieder“ 12) dagegen, in denen die akzentuierende Rhythmik vorherrscht. Wenn die letztere hier, den wirklichen Verhältnissen entsprechend, hätte vertreten sein sollen, hätte das Buch mindestens den dreifachen Umfang erhalten müssen“ (S.330 f).
Das aber lässt sie für unsere Zwecke besonders geeignet erscheinen, zumal sie sehr gut kommentiert ist und die in der literarhistorischen Abfolge bedeutsamen Namen vorstellt.
Ich zitiere nur die Verse, in denen „Spirans cum liquida“ vorkommt (Ziffern am linken Rand). Die Seitenangaben am rechten Rand
zeigen die Fundstelle in der Anthologie von Langosch, dem ich auch in der mittellateinischen Orthographie folge.
VENANTIUS FORTUNATUS (etwa 540-etwa 600) De Navigio Suo Beispiel 1:
13 Gurgite suscipior subter quoque fluminis Ornae 10 14 Quo duplicata fluens unda secundat iter 10 23 Ducimur hinc fluvio per culmina prisca senatus 10 29 Nec vacat huc rigidis sine fructibus esse lapillis 10 30 Denique parturiunt saxaque vina fluunt 10 47 Tum venio, qua se duo flumina conflua iungunt 12 56 Respondit cannis rursus ab alpe frutex 12 57 Nunc tremulo fremitu, modo plano musica cantu 12 60 Collibus et fluviis vox erat una tropis 12 68 Alter quod populis fructus habetur aquis 12 De Vere Beispiel 2:
1 Tempora florigero rutilant distincta sereno 14 13 Paulatim subeunt stellantia lumina florum 14 22 Iam reparat viridans frondea tecta nemus 16 26 Floribus instrepitans poplite mella rapit 16 28 Pigrior hiberno frigore muta fuit 16 34 Undique fronde nemus gramina flore favent 16 De Glacie Beispiel 3:
1 Passim stricta riget glacies concreta pruina 16 2 Nec levat adflictas flexilis herba comas 16 5 Proflua crustatum struxerunt flumina murum 16 7 Mole sua frenantur aquae, se lympha ligavit 16 9 Fluminibus mediis nata est crystallina ripa 16 11 Asperius tumuit glacies Aquilone fremente 16 15 Assiduis precibus si flectitis omnipotentem 18
De Excidio Thoringiae Beispiel 4:
5 Aula palatino quae floruit antea cultu 20 15 Flammivomum vincens rutilans in crinibus aurum 20 26 Blandaque transibat fratre iacente soror 20 31 Non aequare queo vel barbara femina fletum 20 33 Quisque suos habuit fletus ego sola sed omnes 20 36 Ut flerem cunctis una superstes ago 20 38 Hos quoque quos retinet vita benigna fleo 22 48 Hamalafrede tibi tunc Radegundis eram 22 50 Et de fratre patris nate benigne parens 22 80 Pagina missa loquens pars mihi fratris erat 24 81 Cuncti munus habent ego nec solacia fletus 24 86 Frigore concretas cum nive rumpit aquas 24 94 Vix horae spatio mente quiete fruor 24 107 Prompta per undifragas transissem puppe procellas 24 108 Flatibus hibernis laeta moverer aquis 24 109 Fortior eductos pressissem pendula fluctus 24 116 Naufragii dulcis mox relevasses onus 24 121 Qui spernis vivae fletus lacrimatus humares 26 127 Ei mihi quae renovo fletus referendo sepultos 26 137 Frigida non calido tepefeci viscera fletu 26 139 Amplexu in misero neque collo flebilis haesi 26 141 Vita negabatur quin iam de fratre sorori 26 148 Atque iterum hostes fratre iacente tuli 26 150 Quos flerem in tumulo reddidit iste dolor 26 151 Non vacat ulla dies lacrimis post funera fratris 26 167 Tempore longaevo vitalibus utere flabris 28
PAULUS DIACONUS (etwa 720-etwa 800) Versus in Laude Larii Laci Beispiel:
8 Frigora dum superas ver tibi semper inest 76 10 Numquam fronde cares cinctus oliviferis 76 21 Vinceres omne fretum si te calcasset Iesus 76
22 Si Galilaeus eras vinceres omne fretum 76 23 Fluctibus ergo cave tremulis submergere lintres 76 24 Ne perdas homines fluctibus ergo cave 76
THEODULF VON ORLEANS (etwa 720-etwa 800) Versus ad Karolum Regem Beispiel:
15 Et diademali sat dignam pondere frontem 78 46 Regis et ante pedes flectite colla genu 80 55 Silvae fronde virent ornantur floribus arva 80 77 Et nunc ardentes acies rex flectat ad illos 82 78 Nunc ad virgineum flectat utrimque chorum 82 110 Oscula det fratri dulcia frater ei 82 131 Sit praesto et Flaccus nostrorum gloria vatum 84 137 Et modo sit facilis modo scrupea quaestio Flacci 84 140 Sit bene qui possit solvere Flaccidica 84 156 Ut formica tuus pes redit itque frequens 84 175 Stet levita decens Fredegis sociatus Osulfo 86 181 Pomiflua sollers veniat de sede Menalcas 86 182 Sudorem abstergens frontis ab arce manu 86 219 Et manibus curvis paulum cervice reflexa 88
WALAHFRID STRABO (etwa 808/9-etwa 849) Liber de cultura hortorum Beispiel:
9 Non negat ingenuos holerum progignere fructus 112 20 Venter et ampliflui consumptrix saeva laboris 112 27 Inciperet Zephirosque herbae floresque secuti 112 46 Inde Nothi coquitur flabris solisque calore 114 47 Areola et lignis ne diffluat obsita quadris 114 58 Flumina pura cadis inferre capacibus acri 114 72 Restituit reparans numeroso semina fructu 116 76 Lelifagus prima praefulget fronte locorum 116 81 Progenies florum fuerit ni dempta perurit 116 92 Pubentis frutices et quas inspicat aristas 116
102 Ac velut ulmum hedera implicuit cum frondibus altam 118 111 Pampinus et frondes discernit latior altas 118 112 Sic mea sic fragili de stirpe cucurbita surgens 118 130 Illa quidem gracili primum demissa flagello 118 136 Ipsos quin etiam tenero sub tempore fructus 120 155 Serpere pulvereum et fructus nutrire rotundas 120 158 Solibus aestivis flavos intincta colores 120 159 Messoris calathos matura fruge replerit 120 167 Alternis vicibus studioque fricantibus uno 120 172 Undique conveniat cameri quo inflexio tecti 122 175 Frusta manu spargens hortorum laetus opimas 122 180 Vi naturali frigus per viscera nutrit 122 181 Proximus absinthi frutices locus erigit acris 122 189 Huius opem rimare coquens frondentis amaram 122 193 Devinctas frondes super imposuisse memento 122 219 Tu mihi purpurei progignis floris honorem 124 223 Exiit et floris signavit vertice nomen 124 224 Radicis ramenta tuae siccata fluenti 124 247 Puleium sibimet frondesque papaveris addens 126 251 Dulcis odor silvas imitatur flora Sabeas 126 290 Est aliud praepingue genus huiusce frutecti 130 307 Gens hebenoque auroque fluens et mira volenti 130 323 Solis in aerio si te perflarit aperto 130 326 Hinc tibi multiplices poteram decerpere flores 132 331 Semina torquentes urinae frangere tricas 132 355 Praeterea caput infesto si vulnere fractum 132 399 Ubertim floris tantum qui protinus omnes 136 401 Dicitur ut merito florum flos esse feratur 136 405 Huic famosa suos opponunt lilia flores 136 406 Sed si quis nivei candentia germina fructus 136 411 Sordis et illiciti non fregerit ardor amoris 136 412 Flagrat odore suo porro si gloria pessum 136 415 Haec duo namque probabilium genera inclyta florum 136 423 Flos tibi sceptrigero venit generamine Iesse 138 433 Subter opacatas frondenti vertice malos 138
NOTKER BALBULUS (etwa 840-etwa 912) Versus ad Salomonem Beispiel:
1 Tardius invento citius defraudor amico 160 7 Unanimis potius frater reminiscere fratris 160 12 Rheni vel Potami litus acerba fremens 160 13 Non Hilere fremitus revocat neque saltus inhorrens 160
Baudri von Bourgueil (1046 - 1130)
Emme, ut opus suum perlegat Beispiel 1:
29 Invenies nullos flores in carmine nostro 192 30 Flores urbani scilicet eloquii 192 38 Prataque gramineo flore fovent oculos 194 45 Et dolor est ingens quia vatum pectora frigent 194 53 Furnos conducat frutices metat allia mandat 194 61 Nunc est deflendus exstinctus spiritus eius 194 63 O utinam afflasset pleno michi gutture musa 194 Ad tabulas Beispiel 2:
8 He michi curarum grande refrigerium 198
De graphio fracto gravis dolor Beispiel 3:
4 In partes fractus dissiluit geminas 202 19 Tandem flammivoma triduo fornace recoctum 202 37 An frustrabor ego graphii solamine letus 204 39 Heu grave discidium fractura quod edidit una 204
Ad iuvenem, qui heremita fieri cupiebat Beispiel 4:
9 Incipit ecce tua primum florere iuventa 206 10 Floribus in primis carpere mala cupis 206 11 Fructus maturos producant desine flores 206 16 Et tunc conflictus experiere novos 206
23 Estu frigescas estu puerilia vincas 206 27 Instat ut id peragas ieiunia longa frequentes 206 51 Ergo tot et tantos sibi conflans quilibet hostes 208 78 Quam te fluctivago conicias pelago 210 88 Naviget in portu qui freta seva timet 210 89 Tam fragilem cymbam Boree committere noli 210 90 Res equidem fragilis est lutulentus homo 210 Somnium et exposicio somni Beispiel 5:
2 Quam dabat insomnem mordax affliccio cordis 212 3 Exurensque meas curarum flamma medullas 212 8 Sollicitusque michi conflictibus afficiebar 212 13 Illectosque meos casus conflaverat hostes 212 27 Deficiunt vires friget cruor ossa tremiscunt 212 31 Deficio vite flatum fugisse putares 212 36 Atque super magnum fluvium conscendere pontem 212 37 Miles frena tenens michi dux muleque preibat 212 44 Subsequiturque fides in flumen corruo preceps 214 47 Scire dabatur enim ripas exisse fluenta 214 54 Tunc minus in terra quam nunc in flumine tutus 214 65 Flumen item tranans aliam contingere ripam 214 67 Verbere continuo quem flumina rauca secabant 214 69 Motu fluctivago qui devecti super undas 214 73 Nam strepitu blando circum scopuli fluitantes 214 79 Fluctibus in mediis aqua quo properancior ibat 216 95 Et cumulo fluvii fauces obiecerat artas 216 96 Dum cupiunt aditum furor hic fremebundus aquarum 216 116 Deflectens ego retro caput sic letus aiebam 216 119 Naufragiique fuit nautis lacrymabile signum 218 120 Enato sospes ego portu fruor evigiloque 218 123 Liber ut evasi terrore a fluminis omni 218 124 Ut scopuli indemnes circum caput osque fremebant 218 125 Sic furor indemnis fremebunde est garrulitatis 218
De sufficiencia votorum suorum Beispiel 6:
7 Qualis Marbodo vel qualis inest Godefredo 220 29 Allueretque meum refluis anfractibus hortum 220 30 Humectaret humum rivulus aurifluam 220 36 Antiquos fletus refluit et querulos replicans 220 42 Frontis adhuc levis et pedis instabilis 222 56 Herbas et flores que michi progenerent 222 64 Optaboque lacum cuius fluat unda salubris 222 78 Reddere maiorem et frigora decipere 224 87 Quercus onusta sues foveat michi fraxinus ignes 224 Providencia contra lasciviam Beispiel 7:
3 Humida prata virent humus albicat arbuta florent 226 4 Et vernant passim floribus arva suis 226
MARBOD VON RENNES (1035-1123)
De apto genere scribendi Beispiel 1:
19 Rustica cum rerum precium narracio fraudet 234 50 Convenit et viciis obsistere fronte severa 236 68 Tu frenum super his michi vel calcaria pones 236 De tempore et evo Beispiel 2:
4 Venturos vite fletu testante labores 238 7 Quippe recente luto fluide mens obruta carnis 238 92 Cuius ad infantum fragilis redit accio vitam 242 111 Bestiolas nasci perhibent in flumine Gange 242 117 Hinc ubi sol currum devexum flectit in orbem 242 146 In vanum nati frustra vixisse probamur 244 153 Nam duo cunctipotens hominem conflavit in unum 244 187 Levites sprevit sprevit mea flagra sacerdos 246 203 Demone septeno fletu purgata Maria 248
De meretrice Beispiel 3:
18 Nil sceleris fraudisque timens dum vincere possit 248 53 Hac specie captos flammis exurit amoris 250 64 Se quoque vi cohibens ne currum flectere posset 252 74 Flammas urentes sevumque timeto drachonem 252 De matrona Beispiel 4:
11 Eque vestimur fletum risumque movemus 254 23 Herbas et flores et cuncta virencia terre 254 25 Incrementum dans et vires fructificandi 254 68 Inque boni formam ceu mollis cera reflecti 256 73 Adde quod in fragili magis est laudabile sexu 256
HILDEBERT VON LAVARDIN (etwa1056-1133) De exsilio suo Beispiel 1:
7 Dextra laborabat gemmis pomaria fructu 272 51 Desperare iubent venti mare turbine fluctu 274 53 In fragilem pinum totus prope congerit iras 274 57 Ecce rapax turbo tollens ad sidera fluctus 274 De Roma I Beispiel 2:
2 Quam magni fueris integra fracta doces 278 21 Non tamen annorum series non flamma nec ensis 278 De Roma II Beispiel 3:
14 Corpora stans animas fracta iacensque rego 280
Frequenzliste der in den untersuchten Texten enthaltenen Wörter mit Anlaut /fl/ und /fr/
flagrum
flagellum
flagrare
flamma flammivomus 2 (flare) frater 9
afflare conflare perflare flatus flavus flectere deflectere reflectere
flexilis inflexio flexibilis frenare 1
fletus
adfligere
flos
florere florigerus fluere
amplifluus confluus pomofluus profluus
fluvius
flumen
Prozentualer Anteil der Verse mit Spirans cum liquida
Im Durchschnitt beinhalten 8,98%, also rund 9% der hier untersuchten 2271 Verse die Konvention „Spirans cum liquida“.
Vergleicht man den Anteil an Versen mit „Spirans cum liquida“ in der hier zitierten Anthologie mit den Ergebnissen, die ich in „Spirans cum liquida“ vorgelegt habe (a.a.O.S.3), könnte man von einem leichten Übergewicht in den mittellateinischen Gedichten sprechen: 9% gegenüber 5%. Doch mahnt die Beliebigkeit der Auswahl zu größter Zurückhaltung. Unanfechtbar aber ist, dass die Konvention „Spirans cum liquida“ auch im Mittellatein beachtet wurde.
/s/ cum liquida vel nasali
Hinsichtlich der Ambivalenz der Silbenlänge ist der Stand bei Donat 13) folgender:
Sunt etiam syllabae quae communes dicuntur, cum aut correptam uocalem duae consonantes secuntur, quarum prior aut muta quaepiam est aut f semivocalis et sequens liquida.; Es gibt auch Silben, die hinsichtlich ihrer Dauer lang oder kurz sein können, wenn entweder zwei Konsonanten auf einen kurzen Vokal folgen, deren erster entweder ein beliebiger Verschlusslaut oder ein halbvokalisches f und der folgende eine Liquide ist;
Aut cum correpta vocalis in unam desinit consonantem sequente h, quae plerisque adspirationis uidetur nota;
Oder wenn ein kurzer Vokal auf einen Konsonanten ausgeht und ein h folgt, das den meisten ein Zeichen eines Hauchlautes zu sein scheint;
Aut cum correptam uocalem duae consonantes secuntur, quarum prior s littera est. Oder wenn einem kurzen Vokal zwei Konsonanten folgen, deren ersterer das Lautzeichen s ist. Belege für den Fall /fl/ und /fr/ sind reichlich vorhanden. Es bleibt zu untersuchen, ob die andere Spirans /s/ in der von Donat dargelegten Art Ambiguität in mittellateinischen Versen bewirkt. 1. /s/ cum liquida vel nasali im Anlaut eines Wortes
/sl/ und /sr/ sowie /sn/ als Wortanlaut gibt es in der Poesie des klassischen wie des Mittellateins nicht.
/sm/ als Wortanlaut im klassischen Latein: Ovid met. II 24. Im Mittellatein: Ruodlieb I 34: Stat niger ut coruus equus et ceu smigmate lotus 14)
Außer diesen ist mir kein Beispiel begegnet; in Habels Glossar (Lit.-Verz.) sind Sp. 369 smaragdus und smaragdare, smerillus und smirlus, in Sp. 370 smigma ausgewiesen 2. Kurzer Vokal geht auf Konsonant aus, gefolgt von h (Hauchzeichen) Ruodlieb V 368: Ignibus hirsuta primo fiunt tuberose (Seite 134 im Langosch)
3. Auf kurzen Vokal folgen zwei Konsonanten, deren erster /s/ ist: Ruodlieb V 369: Cum sputo uel aqua poliuntur cote scabrosa (Seite134 im Langosch)
Ruodlieb X 174: Contribulis quicquid sibi sponte dat, ille recepit (Seite 174 im Langosch)
Ruodlieb V 434: At memini multos uidisse creberrime stultos (Seite 138 im Langosch)
Die von Donat formulierte Regel, eine Silbe sei ambivalent, falls auf einen kurzen Vokal zwei Konsonanten folgen, deren erster /s/ ist, kommt nur an wenigen Stellen zur Wirkung, da sie fast immer positionslang sein wird.
Im Übrigen habe ich für die letzten Abschnitte einige inhaltlich zusammenhängende Verse zitiert, an denen man unschwer ablesen kann, mit welcher Meisterschaft Poeten wie Marbod von Rennes latei- nischeGedichte in ihrer “Vatersprache“ 15) schufen.
Auf die von Donat tradierten prosodischen Regeln wird durch Fettdruck aufmerksam gemacht. Dabei fällt auf, dass die Sequenz >kurzer Vokal + s + Konsonant< zwar gelegentlich vorkommt, aber met- risch(fast) immer „Positionslänge“ bewirkt. Auch die hier vorliegenden Beispiele mit der kurzen
Endung /-is/ passen nicht in dieses Schema, weil das folgende Wort mit einem Vokal anlautet und die Silbentrennung z.B. Et levi sin culpam ... gesprochen würde. Langosch Anthologie S.248 Parva loquor - reges solio movet atque tetrarcas, Gentes collidit, quatit oppida, diruit urbes, Cedes multiplicat, letalia pocula miscet, Per villas agrosque furens incendia iactat; Denique nulla mali species grassatur in orbe In qua non aliquam sumat sibi femina partem . Ibd. S.248
Nil sceleris fraudisve timens, dum vincere possit Plurima que totum per mundum scandala gignit Ibd. S.248
Hinc lucris inhians, hinc igne libidinis ardens Ibd. S.252
O genus humanum, mellita venena caveto Et dulces cantus tractumque voraginis acte Nec te compositi seducat gracia vultus Flammas urentes sevumque timeto drachonem Ibd. S.252
Quisquis in ecclesie mundi secat equora navi, Ut queat optatum patrie contingere portum, Dulcisonos cantus et blanda pericula vitans Dogmate legitimo conclusas muniat aures Astrictus ligno divini fune timoris; Lignum nostra salus, crux est velut in rate malus Nec caret antennis, que sunt duo brachia ligni. Ibd. S.234
Que iuvenis scripsi, senior dum plura retracto, Penitet et quedam vel scripta vel edita nollem, Tum quia materies inhonesta levisque videtur, Tum quia dicendi potuit modus apcior esse. Unde nec inventu preciosa nec arte loquendi Vel delenda cito vel non edenda fuissent. Sed quia missa semel vox inrevocabilis exit *) Erroremque nefas est emendare priorem, Restat, ut in reliquum iam caucior esse laborem, Ne quid inornate vel ne quid inutile promam, Precipue quia iam venie locus esse nequibit, Qui quondam fuerat, dum stulta rudisque iuventus
Die Untersuchung hat die Vermutung bestätigt, dass die Konvention „Spirans cum liquida“ auch im Mittellatein beachtet wurde. Das gilt nicht nur für die Tradition antiker Metren, die rein quantitierend gestaltet wurden, sondern auch für die akzentuierende Dichtung mit Reim, die aus dem Rhythmus ihr typisch mittellateinisches Gepräge erhielt. Anmerkungen 1) RICHTER-REICHHELM, Joachim: Spirans cum liquida - Eine Untersuchung zur römischen Metrik. GRIN Verlag, München 2010
2) A.a.O.S.38.56
3) LEHMANN, Christian: On complex syllable onsets in Latin. In: Page, Richard & Aron, D.(eds.) . Leiden E.J.Brill (Amsterdam Studies in classical
Philology.17, 2010)
Vergl.: SCHÖNBERGER, Axel: Die Ars maior des Aelius Donatus. Frankfurt am Main. Valentia. 2009. S. 18ff: Semiuocales sunt, quae per se 4)
quidem proferuntur, sed per se syllabam non faciunt. Sunt autem numero septem: f, l, m, n, r, s, x. ex his una duplex est x et liquidae quattuor, l, m,
n, r, ex quibus l et r faciunt communem syllabam, et s littera suae cuiusdam potestatis est, quae in metro plerumque uim consonantis amittit. Item
ex illis f littera superponitur liqidis (l uel r), quem ad modum muta quaelibet, et communem syllabam facit.
5) RUBENBAUER, Hans & HOFMANN, J.B.: Lateinische Grammatik.C.C.Buchner u.a.Bamberg/München 1977 (10.Aufl.) - Neubearbeitung von
R.HEINE
6) Vgl. dazu auch BOLDRINI, Sandro: Prosodie und Metrik der Römer, Stuttgart/ Leipzig: Teubner 1999 (Teubner Studienbücher).S.9ff.47ff
Cic. Orator 173:In versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos 7)
numeros tenet nec illud, quod offendit intellegit; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum
iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit (Übersetzung Boldrini a.a.O.S10)
8) KLOPSCH, Paul: Einführung in die mittellateinische Verslehre.
WBG. Darmstadt 1972, S. 47
9) LANGOSCH, Karl: Mittellatein und Europa. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990 .S.XI. XIV
10) Augustinus Confessiones IX 7: ... non currebamus post te ; ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum IX 6: Nec satiabar illis diebus
dulcitudine mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salutem generis humani.. Quantum flevi in hymnis et canticis tuis suave sonantis
ecclesiae tuae vocibus conmotus acriter. Voces illae influebant auribus meis et eliquabatur veritas in cor meum et exaestuabat inde affectus
pietatis, et currebant lacrimae , et bene mihi erat cum eis.
11) CRUSIUS, Friedrich : Römische Metrik. Hueber Verlag. München 1959 (4.Aufl.), S.39
12) LANGOSCH, Karl: Hymnen und Vagantenlieder, WBG, Darmstadt 1958 (2. Aufl.)
13) Vgl.: Schönberger (s.o.Anm. 4) a.a.O. S.22f
14) Mit productio ob caesuram. Vgl.: Klopsch a.a.O. S.74ff
15) Vgl.: LANGOSCH (s.o. Anm. 9) a.a.O. S.XI und XIV
Verwendete Literatur in Auswahl
RICHTER-REICHHELM, Joachim: Spirans cum liquida, eine Untersuchung zur römischen Metrik. GRIN Verlag, München 2010
LEHMANN, Christian: On complex syllable onsets in Latin. In: Page, Richard & Aron, D. (eds.). Studies in classical linguistics in honor of Philip Bald,
Leiden: E.J Brill (Amsterdam Studies in Classical Philology, 17, 2010)
RUBENBAUER,Hans / HOFMANN: Lateinische Grammatik. Buchner, Bamberg/München,1977 (10.Aufl.). Neubearbeitung von R. Heine. KLOPSCH, Paul: Einführung in die mittellateinische Verslehre. WBG, Darmstadt 1972
BOLDRINI, Sandro: Prosodie und Metrik der Römer, Teubner, Stuttgart/Leipzig 1999
CRUSIUS, Friedrich: Römische Metrik. Max Hueber Verlag, München 1959 (4.Aufl.) SCHÖNBERGER, Axel: Die Ars maior des Aelius Donatus -
LateinischerText und kommentiertre deutsche Übersetzung. Valentia. Frankfurt /M 2009 HABEL, E.: Mittellateinisches Glossar. Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn 1931
Arbeit zitieren:
Joachim Richter-Reichhelm, 2011, Spirans cum liquida im Mittellatein, München, GRIN Verlag GmbH
Dieser Text kann über folgende URL aufgerufen und zitiert werden:
Einbetten
DOI
Formatvorlage (Microsoft Word) für eine Diplomarbeit, Masterarbeit, Ha...
Für MS Word 2003 - Update 2010
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 25 Seiten
Formatvorlage (OpenOffice) für eine Diplomarbeit, Masterarbeit, Hausar...
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 35 Seiten
Formatvorlage / Vorlage zur Erstellung einer Diplomarbeit, Bachelorarb...
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 15 Seiten
Formatvorlage / Vorlage für eine Diplomarbeit / Hausarbeit
Für MS Word 2007 - dotx
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 25 Seiten
Anleitung zum Erstellen schriftlicher Arbeiten: Der Aufbau einer wisse...
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 20 Seiten
Erstellen einer schriftlichen Hausarbeit
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Hausarbeit, 14 Seiten
Grundtechniken wissenschaftlichen Arbeitens
Bibliografieren - Reden - Schr...
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Skript, 46 Seiten
Ratgeber zur Erstellung wissenschaftlicher Arbeiten. Diplomarbeiten - ...
Vorlagen, Muster, Formulare, Infobroschüren
Ausarbeitung, 39 Seiten
Joachim Richter-Reichhelm gefällt Spirans cum liquida im Mittellatein
Joachim Richter-Reichhelm gefällt Spirans cum liquida im Mittellatein
Joachim Richter-Reichhelm gefällt Spirans cum liquida im Mittellatein
ETUDE EXPERIMENTALE ET MODELISATION DE L'EQUILIBRE LIQUIDE-LIQUIDE
DANS LES SYSTEMES H3PO/H2O/TBP...
KHADIJA ZIAT
Collected Papers of Nicholas A. Cummings: The Value of Psychological T...
Nicholas A. Cummings, J. Lawrence Thomas, Janet L. Cummings
Studyguide for Management Information Systems for the Information Age ...
And Cum Haag and Cummings and McCubbrey, Cram101 Textbook Reviews
The Collected Papers of Nicholas Cummings, Volume II: The Entrepreneur...
Nicholas A. Cummings, William T. O'Donohue, J. Lawrence Thomas
Cummings, Laws, Redish, Cooney Understanding Physics Part 4 Preliminar...
Karen Cummings, David Halliday, Robert Resnick
Studyguide for Human Heredity by Cummings, ISBN 9780534394745
6th Edition Cummings, Cram101 Textbook Reviews
0 Kommentare