FACULTAS THEOLOGICA TREVERENSIS

Philosophia

Seminarium in semestri aestivo 2008:

,,Ethik und Politik bei Nikolaus von Kues"

De origine et proprietate

rationis practicae

secundum Nicolaum Cusanum

Auctore

Michael Roßler

(stud. theol., 5. sem.)

Treveri, die 3. Augusti 2008

---

Index

1.

INTRODUCTIO

3

2.

DE MENTE, UTRUM SIT TABULA RASA AN OBLIVIO NOTIONUM 4

2.1 Plato

4

2.2 Aristoteles

4

3.

CURRICULUM VITAE NICOLAI DE CUSA

5

4.

DE RATIONE PRACTICA, PROUT CERNITUR IN CAPITE QUARTO
IDIOTAE DE MENTE

6

4.1 De libro idiotae de mente in genere

6

4.2 Summa quarti capitis

7

5.

EXPLICATIO QUORUNDAM TERMINORUM, QUI AD TEXTUM
RECTE ACCIPIENDUM UTILES HABENTUR

9

5.1 De sensibus et spiritibus arteriarum

9

5.2 De ratione, prout distinguitur ab intellectu

9

5.3 De actu seu de actu et potentia 11

5.4 De ratione practica, prout distinguitur a ratione pura secundum Thomam de Aquino et
Nicolaum de Cusa 11

5.5 De iudicio

13

6.

CONCLUSIO 13

7.

INDEX LITTERARUM 15

2

---

1. Introductio

Quid est mens nostra? Unde scimus aliquid? Conveniunt omnino nostrae notiones

rerum cum rebus ipsis. Qua de causa scimus, quid bonum sit, quid malum, quid

faciendum, quid vitandum? Hae quaestiones movebant homines, id est philosophos,

iam ab origine philosophiae. Erant, qui dicerent mentem esse tabulam rasam et nos

aliquid scire tantum experientiae causa1. Alii asseverebant aliquid esse in mente,

etiam sine experientia.2 Erant, qui dicerent nostras notiones esse aequas atque res

ipsas.3 Alii vero opinabantur res de facto non exsistere, nos autem eas exsistere

putare.4 Erant, qui dicerent homini esse ex libidine positum, quid sit malum et

bonum.5 Alii arbitrabantur hominem ipsum quapiam intentione ponere "Hoc malum,

hoc bonum."6

Has responsiones inter se contarias esse patet. Ergo responsio perfecta inventa non

est et fortasse numquam invenietur. Hoc est enim, ut credo, proprium philosophiae

systematicae, non historicae, quod problemata numquam solvuntur absolute et

definitive. Non ita res se habet sicut in aliis scientiis, exempli gratia mathematica, in

qua ad certos exitus vel effectus semel demonstratos recurri potest. Nempe queo in

philosophia quoque recurrere ad opinionem alicuius philosophi, sed semper est

denuo requirenda et probanda, interdum verificanda aut falsificanda, antequam illius

opinio meae propriae opinionis fieri potest fundamentum.

Cuiusdam viri docti conceptus nostra, hac in scriptura, maxime interest, nominatim

Nicolai de Cusa. Ad huius cogitationes de ratione practica subtiliter persequendas sic

proceditur: Primo perlustrabimus Platona et Aristotelen, magnas auctoritates

philosophiae mediaevi, qui autem, quamquam hic erat illius discipulus, maxime inter

se differrunt. Tum ibimus ad Cusanum ipsum, id est ad huius librum idiotae de

mente, cuius caput quartum erit in media contemplatione nostra. Postquam

curriculum vitae Cusani audivimus, veniemus medias in res: Notabimus summam

1 Cf. ARISTOTELES, De anima, III,4.

2 Cf. KANT, K.r.V., Einleitung, II.

3 Cf. DESCARTES, Regulae de directione ingenii, l. I, regula I.

4 Cf. BERKELEY, 10.

5 Cf. WEISCHEDEL, p. 314.

6 Cf. S. Th. p.I/II q. 94.a. 2 co.

3

---

dicti capitis. Ad hoc caput spectantes inspicemus alia capita huius libri, etiam alia

opera Cusani, immo Thomae de Aquino, ut quaedam notiones, puta rationis vel

intellectus etc., facilius explicentur. Tandem complectemur nostra argumenta in

conclusione.

2. De mente, utrum sit tabula rasa an oblivio notionum

2.1 Plato

Plato (427-347 a. Chr. n), cum putaret essentias rerum esse formas non sensibiles,

cognitionem rerum universalem acquiri ex sensatione negavit.7 Secundum Platonem

mundus est enim divisus in mundum idearum et mundum sensibilium. In homine

coniunguntur ambae partes: Nam anima humana est ex mundo idearum et corpus

humanum est ex mundo sensibilium. Sic corpus est quasi animae sepulcrum.

Animae, cum sit ex mundo idearum, sunt notiones rerum concreatae. Quarum autem

ob molem corporis oblita est. Cognitio fit occasione sensationum,8 id est anima a

rebus sensibilibus, quae sunt imagines idearum, ad essentiae verae recordandum

excitatur. Plato igitur assimilat cognoscere recordando. Affert exempli causa

iuvenem servum, qui, cum numquam studuerit geometricae, tamen apte rogatus

intellegit, cuius longitudinis lineae quadrati esse debeant, ut area duplicetur.9

Hans Georg Gadamer affirmat: ,,Dum recognoscimus, id, quod novimus, quasi, cum

collustretur, ex omni casu fortuito et variabilitate causarum, quibus circumscribitur,

excedit et cognoscitur in sua essentia."10

2.2 Aristoteles11

Aristoteles (384-322 a. Chr. n.) erat, ut supra dictum, discipulus Platonis. Et contra

suum magistrum asseveret omnem cognitionem sensationis causa fieri. Ad

7 Cf. WILLEMS I, p.278.

8 Ibid. p.278.

9 Cf. Menon, 82c-84b.

10 GADAMER, Wahrheit und Methode, p. 119 (In der Wiedererkenntnis tritt das, was wir kennen,

gleichsam wie durch eine Erleuchtung aus aller Zufälligkeit und Variabilität der Umstände, die es

bedingen, heraus und wird in seinem Wesen erkannt).

11 Cf. HIRSCHBERGER, I, p 178 sqq.

4

---

cognoscendum enim homini dati sunt sensus. "At si innata nobis est, mirum est

quomodo insciis nobis optimam scientiarum habeamus."12 Primo intellegimus

"species sensibiles" vel phantasmata. Secundo, si harum specierum nonnullae in

memoriam convenerunt, coniunguntur ad notiones universiores, "species

intelligibiles". Postquam e.g. cognovimus, quid sit canis, feles, vacca, sus etc.,

intellegere possumus, quid sit animal in genere. Secundum Aristotelem igitur

intellegimus primo singularia (canem), et ad haec spectantes universalia (animalia)

posterius.

Aristoteles ergo dicit ­ contra Platonem ­ animae nullas notiones esse innatas et hanc

ob rem animam esse tabulae rasae similem.

3. Curriculum vitae Nicolai de Cusa13

Nicolaus Cryffts est natus anno 1401 in Cusa ad flumen Mosellam. Puer circa

quindecim annorum coepit studere artibus liberalibus Heidelbergae, ab anno 1423

iuri canonico Paduae, tandem theologiae ab anno 1425 Coloniae apud Heymericum

de Campo. Postquam fuit secretarius archiepiscopi Treverensis et parochus in

Altrich, interfuit Concilio Basilensi. Ab anno 1438 legatus Eugenii Papae quarti

mittebatur ad Germaniam. Anno 1448 Nicolaus papa quintus Cusanum fecit

cardinalem. Duobus annis post, ultimum visitavit suam patriam. Dum est Episcopus

Brixenensis, saepe certabat cum Sigmundo, duce Tirolis. Postea Cardinalis et

vicarius generalis dioeceseos Romanae factus est. Obiit A.D 1464, suae aetatis anno

63 Tuderto.

"Circa Cusam nativitatis suae villam ad ripas Mosellae in oppostio Ursicastri

hospitale celeberrimum in honorem sancti Nicolai episcopi construxit. [ ...] Romae

sepultus, cuius cor ad praedictum hospitale missum, ibidem in medio chori sub

marmore sepelitur." 14

12 Cf. Met. I,9; ( µ µ µ µ

µ.)

13 Cf. KRIEGER, p. 92.

14 Cf. TRITTENHEMIUS, Ioannes: Vita D. Nicolai de Cusa. In: D. Nicolai de Cusa opera.

5

---

Summa summarum notamus Cusanum doctorem academicum alicuius universitatis

non fuisse, privatim quasi philosophatum esse. Tamen dicendum est eum illo modo

discendi, docendi, philsophandi esse inspiratum, quod in operibus suis resplendet,

praesertim cum fuerit doctor utriusque iuris, id est et canonici et profani.

4. De ratione practica, prout cernitur in capite quarto

Idiotae de Mente

4.1 De libro idiotae de mente in genere

Hic liber est secundus trium librorum, in quibus idiota et philosophus "omnium, qui

vitam nunc agunt, praecipuus"15 colloquuntur: (Id est philosophus repraesentat in hoc

opere statum scientiarum saeculi quinti decimi.)

Sumus Romae anno 1450. Orator invenit philosophum in ponte versantem et

transeuntes mirantem. Ex hoc quaerit, quae causa eum hoc loco fixum teneat.

Philosophus respondet causam esse admirationem omnium populorum, ex universis

paene climatibus, unius fidei in tanta diversitate16 corporum. Se omni tempore

mundum peragravisse, sapientes adisse, ut de mentis immortalitate certior fiat. Ob

aliquas scripturas in templo ab Attilo Grasso Menti dedicato se Romam venisse, nunc

autem se timere, ne frustra advenerit, nisi Orator auxilium praestet. Orator ducit

philosophum in subterraneum quendam locellum prope templum Aeternitatis. Ibi

reperiunt idiotam coclear, quod oratione procedente interdum philosophantibus

exemplo erit, ex ligno experimentem.17

Magna ex parte idiota et philosophus, nonnumquam et orator, ut supra dictum, de

mente colloquntur. Philosophus idiotae opiniones philosophiae classicae ante oculos

ponit. Quas idiota partim affirmat aut negat, partim verificat aut falsificat, partim

emendat vel etiam amplificat.18

15 De mente, 1.

16 Iam in operis exordio dicitur unitas et diversitas, duae notiones, quae in Cusani philosophia maximi

sunt momenti.

17 Cf. De mente, 1.

18 Cf. KRIEGER, p. 64.

6

---

Si quis autem dixerit Cusanum idiotam hoc in dialogo praestare Philosopho traditas

propostiones afferrenti facere propterea, quod Cusanus ipse fuerit ­ de nomine -

idiota philosophiae, quia non docuerit philosophiam ad aliquam universitatem, et

"veros" philosophos offendere voluerit, respondendum sit:

Hic erat usus philosophiae mediaevi. Huius aetatis viri docti se in umero gigantis

nanos, qui ultra hunc spectare possent, putabant. Illius "ultra gigantem spectandi"

loci erant e.g. dispupationes inter magistrum et discipulos vel, ut hic, inter

philosophum et idiotam.

4.2 Summa quarti capitis

Memoriam Platonis, qui aiebat animam quarundam notionum sibi concreatarum ob

molem corporis oblitam esse, et Aristotelis animam tabulae rasae assimilantis

renovemus. Illas duas assertiones, quae prima facie coniungi nequire videntur,

Cusanus conatur coniungere. Idiotam, cum a philosopho interrogatus sit, utrum

Platoni an Aristoteli assentire mallet, facit tale respondere:

Deus posuit homini mentem in corpus ad profectum. Omne ergo habet, quod ad

profectum acquirendum necesse est. Menti opus est corpus, sic credendum non est

notiones concreatas corporis causa esse perditas.

Cusanus, si concessisset mentem propter corpus quarumpiam notionum esse

oblitam, etiam concessisset mentem, ergo animam, sine quoque corpore,

quasi ante incarnationem, prae existentiam fuisse, quod est contra doctrinam

catholicam. Declarat enim canon primus adversus Originem: "Si quis dicit aut

sentit, p r a e e x i s t e r e h o m i n u m a n i m a s , [...]: anathema sit."19

Vis mentis a corpore, diligentius dictum a sensibus, ad suam operationem incitatur.

Puta vis visiva (vis mentis) oculo indiget, ut vere, id est actu, videat.

19 DENZINGER, nr. 203.

7

---

Idiota et philosophus conveniunt, quod animae ab initio notiones non erant

concreatae, quarum ob corporis onus oblita est. 20

At mens, si omni vi iudicaria careret, nequaquam proficeret et mentis vis ad actum

numquam pergeret. Surdum enim, cui nullum iudicum de harmonia datum sit, nullo

pacto proficere, ut fiat citharoedus. "Haec vis iudicaria est menti naturaliter

concreata, per quam iudicat per se de ratiocinationibus an sint debiles, fortes aut

concludentes"21 Plato, si hanc vim iudicariam nominaverit notionem, penitus

erravisse von videtur. Equidem Platonem de notionibus innatis cogitantem tantum

quandam vim iudicariam in animo habuisse dubito, sed accuratas notiones rerum

ipsarum.

Philosophus tribuit huic spiritui etiam iudicia de iusto et vero et bono. Nos

reprehendit, si a iusto declinimus. Hoc loco cogor cogitare illam vim iudicariam (sc.

spiritum) esse similem conscientiae humanae.

Mens ergo caret omni forma notionali. Tamen excitata se omni formae notionali

assimilare potest22 et omnium rerum sibi notiones facit. Sensus, si contraria, e.g.

molle et durum, grave et leve, magnum et parvum, simul ministrat, recurrit ad

iudicium intellectus, ut is iudicet plura distincta, aliud mole, aliud durum vel aliud

grave, aliud leve vel aliud magnum, aliud parvum. Ad intellectus iudicium recurrere

nesesse non est, si sensus per se sufficit.

20 Cf. KRIEGER, p.64.

21 Cf. De mente, 3.

22 Sicut et forma specularis se cocleari assimilare potest. (Cf. De mente,5).

8

---

5. Explicatio quorundam terminorum, qui ad textum

recte accipiendum utiles habentur

5.1 De sensibus et spiritibus arteriarum

Homini sunt dati sensus quinque, nominatim visus et gustus et auditus et tactus et

odoratus.23 Unicuique horum sensuum est unus spiritus arteriae attributus, qui per

arterias et sanguinem ad sensui ideonum organum portatur.24 Suam quisque

flexibilitatem habet spiritus. "Unus spiritus non est configurabilis ad id, ad quod

alius, quia spiritus in nervo optico non est offendibilis per species sonorum, sed solus

per species colorum.25 Homo habet sensus, ut cognoscat. Multa differentia

manifestantur nobis cognoscentibus.26 Illa differentia sensus per se nequeunt

discernere, sed vis discretiva est his data ab anima, quae seipsam sensibus donat:27

Est enim alius spiritus, qui ad omnes sensibiles species sit configurabilis. Huius

configurationes sunt sensibilium (id est omnium sensuum, ad quos alii idonei spiritus

pertinent) assimilationes, per quas mens sibi facit notiones rerum. Spiritum illum, qui

est in organo ratiocinativo et ad omnia sensibilia discrete configuratur, vocamus

rationem.

5.2 De ratione, prout distinguitur ab intellectu

Cusanum rationem ab intellectu non semper subtiliter distinguere constat.28 Dicit

enim in Sermone CLXXXIX: "Non igitur desidero nisi vitam perpetuam rationalem

seu intellectualem.29 Illo loco igitur ratio eadem atque intellectus esse videtur. Istud

factum autem, quod ratio interdum a Cusano permiscitur cum intellectu, nobis ne

persuadeat, ut haec duo verba generaliter permutabilia credamus promiscueque

habeamus. In libro primo de docta ignorantia perspicuum est Cusanum aliud

rationem, aliud intellectum esse velle. Scribit in capite sexto: "Non dubium hominem

23 Cf. Excitationum, l. VI, p.514

24 Cf. De mente, 8

25 Ibid., 7.

26 Cf. De beryllo, 35.

27 Cf. De dato Patris luminum, 2.

28 Cf. KREMER, p. 5.

29 Cf. SERMO CLXXXIX, fol. 93vb.

9

---

ex sensu, et intellectu, atque ratione media, quae utrunque nectit, existere, ordo

autem submittit sensum rationi, rationi vero intellectui."30 Ratio est ergo quasi

mediatrix inter sensum et intellectum.

Sed quemadmodum differunt ratio et intellectus inter se? "Intellectus, aliter atque

sensus, imaginatio ratioque, non indiget spirituum arteriarum, sed seipsa instrumento

utitur."31 Exempli causa refert Cusanus circulum, quem "figuram, a cuius centro

omnes lineae ad circumferentiam ductae sunt aequales"32 concipimus. Sed de facto

esse impossible duas lineas totaliter aeqales dari, quare circulus non ex sensibilibus

cernatur sed a mente ipsa creetur. Est autem, ut credo, deliberandun, utrum mens

revera tantum ex sese hanc circuli definitionem concipiat an a formis sensibilibus,

quae, cum illam inattingibilem formam attingere neqeant, eidem tamen aliquo modo

similes vel approximatae sunt (e.g. forma solis vel lunae), ad circulum ita

definiendum excitetur.

Reminiscamur philosophi quoque in capite quarto idiotae de mente loquentis: "Nam

clare experimur s p i r i t u m in mente nostra loquentem et iudicantem [...]. Quam

loquellam et quod iudicium nequaquam didicit sed sibi connatum est." Hunc spiritum

non eundem esse atque illum, quem rationem appellavimus, manifestum est. Ille

enim indiget sensuum, hic autem nullius rei nisi suiipsius. Notamus ergo, "quod ratio

oritur, in umbra intelligentiae, et sensus, in umbra rationis, ubi occumbit cognitio.33

Et hoc occumbere fit, ut supra dissertum, configurandis spiritibus in sensu.

His verbis auditis, attentissime lector, iure fortassis me, quippe qui in huius

scripturae superscriptione nomine rationis, nec intellectus, usus sim, vituperabis. Hoc

feci ea de causa, quod Immanuel Kant significationem rationis immutaverat34 cum

significatione intellectus, et illud nomen Theodiscum "Vernunft" convenienter lingua

Latina hodie ratio appellatur.

30 De docta ignorantia, I, 6, p. 50.

31 KREMER, p.6 (,,Im Gegensatz zu

sensus, imaginatio

und auch

ratio

ist die Vernunft nicht mehr auf

die Arteriengesiter angewiesen, sondern bedient sich ihrer selbst als Instrument.").

32 De mente, 7.

33 De beryllo, 20, p. 274.

34 Cf. REGENBBOGEN, MEYER, p.704 sq.

10

---

5.3 De actu seu de actu et potentia

Quid vult Cusanus exprimere scribens "[sc. anima] opus habet corpore, ut vis

concreata ad actum pergat."? Actus derivatur ab agendo et potentia a "posse". Ambo

sunt status, in quibus ens potest inveniri. Primus est status existentiae, secundus

possibilitatis.35 Si e.g. curro, sum secundum rationem currendi in actu, quia realiter

(sc. actu) currens sum, et secundum rationem quiescendi in potentia, quia quiescere

possum. Si autem quiesco, secundum rationem quiescendi sum in actu, secundum

rationem currendi in potentia. "Non autem est possibile ut idem sit simul in actu et

potentia secundum idem, sed solum secundum diversa, quod enim est calidum in

actu, non potest simul esse calidum in potentia, sed est simul frigidum in potentia."36

Secundum Thomam omne ens plane quit esse aut in actu aut in potentia secundum

quandam rationem. Vis visiva, cum sit in actu secundum suam operationem, id est

videndum, non nisi excitata ab obiecto, ante hanc excitationem est solum in potentia

secundum suam operationem. Sicut et vis mentis, quem rationem vocavimus, solum

est in potentia secundum operationem suam, id est notiones faciendas, nisi a

sensibilibus ad operationem, ut sit in actu, excitatur. ("[...] sic vis mentis, quae est

vis comprehensiva rerum et notionalis, non potest in suas operationes, nisi excitetur a

sensibilibus,[...]37 ). Distinctio potentiae ab actu nos forsitan adiuvet ad conceptum

Cusani aptius intellegendum. Lectores saeculi quinti decimi enim terminorum

technicorum, sicut actus et potentiae, scientissimi erant, cum in studio artium

liberalium magnopere scripturae Aristotelis legerentur et discerentur.

5.4 De ratione practica, prout distinguitur a ratione pura38

secundum Thomam de Aquino et Nicolaum de Cusa

Dissertum conectum inter sensus et rationem et intellectum Cusanus breviter astringit

in libro primo de coniecturis: "Ratio vero, praecisio quaedam sensus existit, unit

35 Cf. WILLEMS, I, p.404.

36 S. Th. p.I, q.2 a.3 co.

37 De mente, 4.

38 Iuxta praedictam modernam consuetudinem definimus rursus in hac superscriptione id, quod Cusa-

nus ,,intellectum" nominat, ,,rationem". Utentes nominibus "rationis parcticae" et "rationis purae"

nitimur hac definitione.

11

---

enim ratio sua praecisione sensibiles numeros, atque illa sensibilia rationali

praecisione mensurantur, sed haec non est vera simpliciter, sed rationalium vera

mensura. Rationalium vero praecisio, intellectus est, qui est vera mensura."

Qua autem regula mensurat intellectus? Intellectus fundatur in principiis: "Primum

principium indemonstrabile est quod non est simul affirmare et negare, quod

fundatur supra rationem entis et non entis."39 Secundum Thomam, qui Aristotelen

sequitur, est primum principium illius partis intellectus, quae hodie ,,ratio pura"

appellatur, quod nulla contraia simul esse possunt. Logica formalis definit: ,,A et non

A" est falsum. Non modo altera pars intellectus, quam hodie rationem puram

appellamus, habet primum pricipuum, sed etiam altera, quam rationem practicam

appellamus: ,,[...] primum principium in ratione practica est quod fundatur supra

rationem boni, quae est, bonum est quod omnia appetunt. Hoc est ergo primum

praeceptum legis, quod bonum est faciendum et prosequendum, et malum

vitandum."40 Bonum, quod omnes petunt, faciendum est ergo pincipium rationis

practicae. Intellectum haec principia ex sese neque ex sensibus habere ex illis, quae

supra de intellectu ostendimus, patet.

Cusanum simili modo de primis principiis deliberare fit evidentius respiciendo ad

dialogum inter idiotam et philosophum: Idiota explicans vim iudicariam menti

naturaliter concreatem per se iudicare de rationibus, "an sint debiles, fortes aut

concludentes", refert primum principium rationis purae et philosophus respondens

esse spiritum nostra in mente "loquentem et iudidcantem", quid bonum, quid iustum

"et nos reprehendentem , si declinamus a iusto", refert primum principium rationis

practicae.

Notamus rationem puram cernere, utrum res sit vera an falsa, rationem practicam,

utrum sit bona an mala, id est facienda an vitanda. Utraque autem (hoc est, quod

Cusanus intellectum nominat) non indiget sensuum, sed seipsa instrumento utens

ponit suum primum principium.41 Cusanus affirmat "tunc ab intellectu iudicium

requiri, quando sensus contraria simul ministrat". Si intellectus nunc suum

39 S. Th. p. I/II q.94 a.2 co.

40 Ibid.

41 Cf. KRIEGER, p.65.

12

---

principium, i.e. regulam, qua mensurat, ex sensibus duceret, esset aliud atque revera

est (,,A et non A" est falsum)42 et contraria nobis simul obviantia nos stupere non

facerent et nos ad intellectum recurrere necesse non esset.

5.5 De iudicio

Nobis iudicium intellectui maximi esse momenti scientibus credo denique esse

deliberandum, quid sit iudicium secundum Cusanum. Dum iudicamus, conectimus

novas experientias cum prioribus.43 Et si simul calidum et frigidum tactu experimur,

necesse est intellectum iudicare. Tum intellectus, quia una res simul frigida et calida

esse nequit, discernit, quid sit calidum, quid frigidum.44 Ad hoc iudicium discretionis

faciendum opus est notione unitatis. Id est, dum iudicamus, facimus unitatem. "Mens

enim ex eo, quia unum et idem singulariter intellegit, et singillatim, et hoc ipsum

deliberamus, dicimus esse unum."45

Sicut nihil simul frigidum et calidum esse potest, et nihil simul bonum et malum esse

potest. In isto genere ad iudicium morale recurrendum est. Notiones boni et mali

autem primum omni significatione carentes solum formaliter distinguuntur.

6. Conclusio

Mens constat ex sensibus et ratione et intellectu. Sensus indiget ratione et ratio

intellectu: Ratio format impressiones sensibiles in notiones rerum. Intellectus

fundatur in principiis: "Nihil potest simul esse et non esse" (ratio pura) et "bonum est

faciendum et malum vitandum" (ratio practica).

Si impressiones sensibiles inter se contrariae sunt, i.e. si non stant cum primo

principio, ad iudicium intellectus recurrendum est. Videmus et rationem practicam

omni sensatione et divina institutione carere: "Etsi nemo dubitat, quin ethica sua

42 Sensus enim simul ministrant ,,A" et ,,non A".

43 Cf. KRIEGER, p.64

44 Cf. De mente, 4.

45 Cf. Ibid., 6.

13

---

summe theologica sit, Cusani ipsius maxime interest moralia in intellectu cuiusvis

natura esse fundata et naturale desiderium nos bonum petere facere [...]."46

Sed quid bonum sit, i.e. quid notio boni contineat, non patet ex textu disputato et

difficile dictu est. Alio loco, nominatim in libro secundo de coniecturis, Cusanus

affert exemplum: "Si iustus esse velis, non aliud te agere necesse est quam ab ea

aequalitate non recedas, in qua untitas est et conexio. Tunc quidem aeqaliter in

unitate amoreque feres adversa [...]."47 "Finem et intentionem humani agendi

Cusanus hic concrete definit unitatem amoremque."48 Eam questionem autem solvere

huius conclusionis non est. Nobis erat enim de origine et proprietate rationis

practicae agendum: Origo cernitur in eo, quod homini naturaliter est concreata, et

proprietas in eo, quod sensibus non indiget et sua sponte agens seipsa utitur

instrumento.

46 HEROLD, p. 148 (Auch wenn es zweifellos stimmt, daß seine Ethik durch und durch theologisch

durchsetzt ist, so legt Cusanus selbst doch größten Wert darauf, daß die Moral in der Vernunft eines

Jeden von Natur aus verankert ist, daß eine natürliche Sehnsucht uns nach dem guten verlangen

lässt[...]).

47 De coniecturis, II, 17.

48 KRIEGER, p. 66 (Das Ziel bzw., die Sinnrichtung menschlichen Handelns bestimmt Cusanus hier

konkret als ,,Einheit und Liebe").

14

---

7. Index Litterarum

ARISTOTELES: Opera omnia Graece et Latine (4 volumina), edidit Cats Bussemaker,

Hildesheim 1973.

BERKELEY, George: Ueber die Principien der menschlichen Erkenntnis

(http://www.zeno.org/Philosophie/M/Berkeley,+George/Abhandlungen+%C3%BCber+die+

Princi-

pien+der+menschlichen+Erkenntnis/Ueber+die+Principien+der+menschlichen+Erkenntniss)

, 22.07.2008.

CARTESIUS, Renatus: Regulae ad directionem ingenii (http://www.hs-

augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost17/Descartes/des_intr.html), 22.07.2008.

DENZINGER, Henricus: Enchiridion symbolorum,definitionum et declarationum de rebus

fidei et morum, Friburgi Brisgoviae 1937.

GADAMER, Hans Georg: Wahrheit und Methode, Tübingen 1960.

HIRSCHBERGER, Johannes: Geschichte der Philosophie, Freiburg im Breisgau, 1980.

HEROLD, Norbert: Die Willensfreiheit des Menschen im Kontext sittlichen Handelns bei

Nikolaus von Kues. In: MFCG 26 (2000), 145-179.

KANT, Immanuel: Critik der reinen Vernunft, Leipzig 1828.

KREMER, Klaus: Größe und Grenzen der menschlichen Vernunft (

intellectus)

nach Cusa-

nus. In: Yamaki, Kazuhiko (ed.) Nicholas of Cusa. A Medieval Thinker for the Modern Age,

Richmond 2002, 5-35.

KRIEGER, Gerhard, THOMAS, Simone (Hrsg.): Nikolaus von Kues über Ethik und Politik,

Trier 2007

NICOLAI DE CUSA: Opera, edidit Henricus Petri, Basileae 1565.

NICOLAI DE CUSA: Opera omnia, iussu et auctoritate Academiae Liettrarum Heidelber-

gensis ad Codicum fidem edita XVIII Sermones III (1452-1455) Fasciculus4: Sermones

CLXXVI-CXCII. A Silvia Donati et. Al. Editi, Hamburgi 2004.

PLATON: Menon (http://www.zeno.org/Philosophie/M/Platon/Menon), 22.07.2008.

REGENBOGEN, Armin, MEYER, Uwe (Hrsg.): Wörterbuch der philosophischen Begriffe,

Hamburg 1998.

THOMAE DE AQUINO: Opera omnia (http://www.corpusthomisticum.org/iopera.html)

22.07.2008

WEISCHEDEL, Wilhelm: 34 große Philosophen in Alltag und Denken. Die philosophische

Hintertreppe, München 1980.

WILLEMS, C.: Institutiones Philosophicae (3 volumina), Treveris 1908-1919.

15

---