Gawan Fagard

2e bachelor kunstwetenschappen & archeologie minor wijsbegeerte

Paper cultuurfilosofie 2005-2006

Antonin Artaud

en culturele herbronning

Inleiding 3

Het bewustzijn 4

Het lichaam 6

Kunst als zijnsdaad 8

Geestelijke revolutie 14

Littekens op de hedendaagse cultuur 16

Bibliografie 20

Discografie 20

2

Inleiding

De zoektocht naar de bron van de betekenis, en het geloof in het bestaan van een

unitaire, absolute, metafysische kracht, maken Antonin Artaud (1895-1948) tot één

van de laatste heroïsche figuren van het literaire modernisme. De verwarring die de

twintigste eeuw (en vooral de tweede helft daarvan) zaait in de relatie tussen de

dingen en hun metafysische betekenis, bevecht hij dan ook met grote gedrevenheid,

onder het motto `retour aux sources′. Zijn hele mislukte leven, en het fragmentaire

oeuvre dat hier een onderdeel van is, is hier een voortdurende getuigenis van: hij

wordt gekweld door een permanente ontoereikendheid van het bewustzijn ten

overstaan van het bewustzijn zelf, dat zich spiegelt aan oneindige uitgebreidheid.

Artauds oeuvre bestaat uit een heterogene verzameling van literatuur, poëzie,

filmscenario′s, radiouitzendingen, tekeningen en schilderijen, essays en theoretische

bespiegelingen, brieven, aantekeningen voor theaterprojecten, en tal oze andere

brokken van ideeën en notities. Meer nog dan literator, theatermaker, antropoloog en

cultuurcriticus, is Artaud een doorleefde subversieve solitair in het hart van de

culturele scène van het interbel um. Dit maakt hem in zekere zin tiental en malen

interessanter juist vanuit het standpunt van de cultuurfilosofie, omdat zijn standpunt

niet zozeer zuiver theoretisch is maar getuigt van een diepdoorleefde drang naar het

metafysische, gestuurd door een bewustzijn dat ver boven zichzelf uit torent. Artaud

is tegelijkertijd een ziekelijk en eerlijk symptoom van zijn tijd, als een autonoom en

authentiek denker. Hoewel hij zich met macht verzette tegen de opname in elke vorm

van gemeenschapsleven, is hij er zich op hoogstindividuele wijze erg bewust van de

maatschappelijke plaats die kunst en meer in het bijzonder theater inneemt. Vanuit

het solitaire bewustzijn denkt hij als het ware een nieuw samenlevingsvorm uit, die

men misschien beter zou kunnen omschrijven als een samen

be

levingsvorm, omdat

het hem niet zozeer te doen is om de interactie op menselijk niveau, maar veeleer

om de herbronning en de herverbinding met het metafysische zelf van elk individu

aan zich. Artaud

leeft

kunst, en geeft daarmee een voorbeeld van de ware

levenskunst. Niet zozeer zijn concrete theaterwerk (dat algemeen zeer slecht

ontvangen werd en volgens getuigen erg hermetisch overkwam, wat algemeen

gekweten wordt aan een gebrek aan professionaliteit), zelfs niet zijn literair werk als

geheel, is er de oorzaak van dat Artaud een zo diepgrondige invloed heeft kunnen

uitoefenen op de geestesgeschiedenis van de tweede helft van de twintigste eeuw.

3

Het is veeleer het geheel aan levensdaden, aan geestelijke substanties, aan

kronkelige denkpistes en manklopende analyses, dat geheel dat voortkomt uit een

obsessief bewustzijn op zoek naar zichzelf, dat Artaud tot één van de groten van de

ideeënbibliotheek maakt. Hoewel we in het kader van een bachelorscriptie niet in

staat zijn om Artauds gril ige persoonlijkheid, die uiteenvalt in duizenden

deelaspecten, de ene al boeiender als de andere maar al en voortkomend uit dat éne

hoogstindividuele levensgevoel, vol edig weer te geven, denken we toch dat een

filosofische benadering van de relatie lichaam-geest bij Artaud ons enkele boeiende

inzichten kan geven. Verder is de grote eenheid van leven, streven en denken hier

ronduit impressionant en biedt ons vanuit het opgedragen perspectief van de

cultuurfilosofie van het pragmatisme een andere kijk op het leven, die ook in een

context van de hedendaagse destructie van waarden, normen en betekenissen in

staat is stevig, maar bescheiden, overeind te blijven.

Het bewustzijn

Artaud is in extreme mate de ridder van het individualistische bewustzijn. Ondanks,

of al icht dankzij het feit dat hij geplaagd werd door tal oze irrationele en duistere

krachten die op zijn ziel inwerken en die hem tegen het einde van zijn leven deden

belanden in een krankzinnigengesticht te Rodez, bindt hij in zijn kunst en in zijn leven

(zoals we zul en zien is het onderscheid tussen beiden hier geheel niet relevant) de

strijd aan met het onderbewuste. We kunnen lezen hoe hij zich bijna overmoedig

tegen het onderbewuste wapent: `Le Subconcient est ce qui transpire des prémisses

de ma Volonté intérieure, mais je ne sais pas très bien qui y règne, et je crois bien

que ce n′est pas moi, mais le flot des Volontés adverses, qui, je ne sais pas

pourquoi, pense en moi, et n′a jamais eu d′autre préoccupation au monde et d′autre

idée, que de prendre ma place à moi, dans mon corps et dans mon moi′ (Artaud

1981:61).

Artauds radicale keuze voor het bewustzijn heeft echter geen kans van slagen.

`Bewustzijn op zichzelf′, zo zegt Susan Sontag in het magistrale essay

Doordringen

tot Artaud,

`kan nooit vol edig tot kunst worden, maar moet zich inspannen om zijn

eigen beperkingen te doorbreken en de grenzen van de kunst te verleggen′ (Sontag

1984:24). Een verdiepende lezing van Artaud leert ons dat dit verleggen van de

grenzen niet onder meer geldt voor de kunst als een geïsoleerde activiteit, maar

evenzeer voor het bewustzijn zelf. Zo wordt Artauds werk een uiting van een niet

4

aflatende ervaring van de ontoereikendheid van het bewustzijn, en `wordt de geest

behandeld als een bezit waarop je nooit vol edig aanspraak kan maken′ (Sontag

1984: 26-27). Deze existentiële zelfervaring verklaart het dualistische denken waarin

Artaud zich begeeft. Indien de geest groter is dan hij zelf kan beseffen, moet dat deel

dat ongrijpbaar blijft deel uitmaken van een groter, `onzichtbaar′ geheel, waar het

denken zich slechts in beperkte mate bewust kan zijn. Dit wil niet zeggen dat men het

eigen denken als dat van een ander ervaart, en al zeker niet dat men de

consequenties van het eigen denken niet zou nemen. Het geeft echter een extra

dimensie aan het denken, een dimensie die men, Artaud getrouw, `metafysisch′ zou

kunnen noemen, omdat ze zich niet langer uitsluitend aan materiële

verschijningsvormen spiegelt (wat het zichtbare deel van het denken wel doet), en

omdat het aan het denken zelf een perspectief van oneindigheid meegeeft. `Artaud

was′, om nogmaals met Sontag te spreken, `de dupe van zijn eigen bewustzijn′

(Sontag 1984:27). De ervaring dat het bewustzijn ontdubbelbaar is in een zichtbaar,

vatbaar en communiceerbaar deel versus een onzichtbaar, metafysisch en

hermetisch deel, werkt een zekere verveeemding in de hand, een `verdinglijking′ van

het bewustzijn zelf tegenover zijn weerzijde. Artaud is er een levendige getuigenis

van hoe dit

kan

uitmonden in een ziekelijke, gekwelde en creatieve geest; maar het

loont de moeite om hier geen noodzakelijk verband in te zien.

Hoewel we Artauds bewustzijnstoestand gemakkelijk van de hand zouden kunnen

wijzen als een ziekelijke fantasie van een psychisch gestoorde figuur, biedt een

analyse van binnenuit ons heel wat schitterende inzichten in het functioneren van het

bewustzijn, en van de kennis en de kunst in het bijzonder. De Poolse

theaterregisseur, -vernieuwer en -theoreticus Jerzy Grotowski verklaart in een opstel

over Artaud: `He couldn′t bridge the deep gulf between the zone of visions (intuitions)

and his concious mind, for he had given up everything orderly, and made no attempt

to achieve mastery of things. Instead he made his chaos and selfdivision objective.

His chaos was an authentic image of the world. It wasn′t a therapy but a diagnosis, at

least in the eyes of other people. His chaotic outbursts were holy1, for they enabled

others to reach self-knowledge′. (Grotowski 2004:63). Artaud zul en wij ook in dit

opstel behandelen als een diagnostische figuur, die rechtstreeks vanuit het laat-

1 Het `heilige′ theater is een centrale term in het denken over theater van Grotowski, later overgenomen en

uitgewerkt door Peter Brook. Hiermee wordt verwezen naar een theater dat teruggaat naar de

common
conciousness

, als een ritueel, en van daaruit de mens confronteert met de substructuren van het bestaan, wat

volgens hem op een bijna therapeutische wijze tot zelfkennis leidt.

5