Gawan Fagard.

Academiejaar 2004-2005, eerste zittijd.

Paper werkcollege methoden van de archeologie

De badinstellingen te Pompeji.

Stabiaanse thermen

Forumsthermen

Centrale thermen

---

I N L E I D I N G

Elke samenleving ontwikkelt in mindere of meerdere mate een wijze waarop hij lichaam (en

geest) kan zuiveren. In de Romeinse samenleving echter krijgt het baden niet enkel een

nutsfunctie toegewezen, maar ontwikkelt het zuiver bevredigen van deze basisbehoefte zich

tot een zeer belangrijk, bijna essentiëel deel van het Romeinse culturele leven. Privé-

ondernemingen kozen voor de lucratieve investering in openbare badinstellingen, waardoor

een uitgebouwd thermenwezen opbloeide. In de keizertijd maakte menig keizer er een erezaak

van zijn eigen openbare baden te bouwen1. Hier kon elke burger voor een kleine bijdrage2 aan

sport doen, zich daarna warm én koud baden en zich vervolgens laten masseren.

Het publieke karakter van de Romeinse badinstellingen maakte dat de baden naast hun

zuiverende functie ook tot een sociale en culturele ontmoetingsplaats uitgroeiden, waar

dichters uit hun werk kwamen voorlezen, waar gediscussiëerd werd, waar redevoeringen

werden gehouden, waar gezongen en gegeten werd. De Romeinse thermen waren een plaats

waar hygiëne, recreatie en intellectueel leven samengebracht werden3. In menige steden

groeiden de thermen uit tot de cultuurcentra bij uitstek waar men vele uren van de dag kon

doorbrengen4.

Naast de openbare badinstellingen legden rijke burgers ook luxueuze en goed georganiseerde

private baden aan die geïntegreerd werden in hun eigen woning5. Bovendien vind men over

heel Europa resten terug van millitaire badinstellingen, voor het merendeel gebouwd in het

laatste kwart van de 1e eeuw n. Chr., ten dienste van het Romeinse leger6, waarin nogmaals de

onmisbaarheid van de badinstellingen tot uitdrukking komt. Het baden had naast een

zuiverende, ook een geneeskundige werking; een deel van de behandeling door Romeinse

geneesheren bestond uit een kuur in één van de vele geneeskrachtige badinstellingen7.

Hier worden echter enkel de openbare badinstellingen behandeld, niet omdat de private baden

van geringere waarde zouden zijn, maar om het onderzoeksterrein af te bakenen. De publieke

instellingen geven ons meer dan de private baden een goed beeld van een aantal socio-

1 A. MALLISARD,

Realia

9.

Les Romains et l′eau : fontaines, salles de bains, thermes, égouts, aqueducs ...

,

Paris 1988, p. 111.

2 W. HEINZ,

Römische Thermen. Badewesen und Badeluxus im Römischen Reich,

Zürich-München 1983, p.

149-150.

3 F. YEGÜL,

Baths and Bathing in Classical Antiquity,

New York 1992, p. 30.

4 I. NIELSEN,

Thermae et Balnea. The Architecture and Cultural History of Roman Public Baths

, Aarhus 1990,

p. 1.

5 W. HEINZ,

op.cit.

, p. 27.

6 I. NIELSEN,

op.cit

, p. 76-80

7 G.G. FAGAN,

Bathing in Public in the Roman World,

Michigan 2002, p. 84-103

2

---

culturele aspecten van de Romeinse samenleving, en de evolutie daarvan. De publieke baden

van het Romeinse keizerrijk waren o.a. de ideale instelling waar een illusie van de klasseloze

maatschappij kon worden opgewekt, omdat hier iedereen, van rijk tot arm, van keizer tot

slaaf, een bad kon nemen8.

De site van Pompeji is van groot belang voor de mediterrane archeologie, omdat de stad

uitzonderlijk goed geconserveerd is gebleven. De oorzaak daarvan is de uitbarsting van de

Vesuvius op 4 augustus 79 n. Chr., die de stad verwoestte en alles onder een metersdikke laag

lava en asse bedolf. Vele sites waren toen nog ten dele in aanbouw na een zware aardbeving

in 62 na Chr.9.

Drie publieke badinstellingen van middelmatige omvang werden er opgegraven. Het zijn deze

Pompejaanse badinstellingen die ons een groot deel van de archeologische kennis over het

Romeinse thermenwezen

verschaffen10. De Stabiaanse

thermen (A), onderzocht

door H. Eschebach, zijn de

oudste bewaard gebleven

openbare Romeinse

badinstellingen op Italisch

grondgebied, en vormen nog steeds

een ruïne die van groot belang is voor de

stedebouwkundige ontwikkeling van Pompeji11.

Ook vinden we de Forumsthermen (B) terug, waarvan bepaalde delen uitzonderlijk goed

bewaard zijn gebleven. De site van de Centrale thermen (C) vertoont in tegenstelling tot de

andere resten niet zozeer sporen van vernieling. Deze thermen waren in 79 nog in aanbouw,

en de resten tonen hoe de bouwwerf inderhaast achtergelaten werd12. De Centrale thermen

werden tot nog toe niet systematisch onderzocht, hoewel men recentelijk met het onderzoek

8

Idem,

p. 77; F. YEGÜL,

op.cit.

, p. 32.

9 TH. KRAUS,

Pompeji und Herkulaneum, Anlitz und Schicksal zweier Antiker Städte

, Köln 1977, p. 30-31.

10 A. MAU,

Pompei. Its Life and Art

(oorspr.titel:

Pompeji in Leben und Kunst,

Leipzig 1913)

,

vertaald door

F.W. KELSEY, Washington 1973, p. 186.

11 Cfr. H. ESCHEBACH, H. MIELSCH,

Denkmäler Antiker Architektur

13.

Die Stabianer Thermen in Pompeji,

Berlin 1979, p. VII;

Idem

, p. 41.

12 L. Jr. RICHARDSON,

Pompeii: An Architectural History

, Baltimore 1988, p. 286.

3

---

van start gegaan is onder leiding van N. De Haan13. Andere openbare thermen te Pompeji,

zoals de Republikeinse thermen, kunnen enkel gereconstueerd worden aan de hand van hun

fundamenten, en zijn bijgevolg minder intensief onderzocht14. De Suburbane thermen

(opgegraven ca. 1985-1988), zijn tot nog toe onderzocht door L. Jacobelli, die zich echter

vooral toelegde op een analyse van de (erotische) wandschilderingen15. Ook de Sarno-baden

en de Palestrabaden zijn erg summier bestudeerd. Wij zullen ons in hoofdzaak toespitsen op

de drie eerste badinstellingen.

1 . P U B L I E K E B A D I N S T E L L I N G E N : S T R U C T U U R

De publieke badinstellingen te Pompeji zijn een rijke bron van kennis over de opbouw,

onwikkeling en organisatie van het Romeinse publieke bad. Hoewel de Romeinse baden erg

verschilden wat de details betreft, waren de wezenlijke delen overal min of meer hetzelfde16.

De publieke baden van Pompeji behoren allen tot het lineaire type, in tegenstelling tot het

circulaire type dat pas later algemeen in gebruik werd genomen. Dat betekent dat de

verschillende badruimten in een niet-gesloten opeenvolging met elkaar in verbinding staan

(zie afb. p.4)17. In vele gevallen waren de eigenlijke badruimten gebouwd rond een

palaestra,

een binnenhof waar men

sport kon bedrijven, en stamt

uit de Grieks-Hellenistische

ontstaansperiode van de

badarchitectuur18. In het

palestra

was in vele

gevallen een openluchtzwembad,

natatio,

aanwezig. De kleedruimte,

apodyterium,

waar men

zich geheel uitkleedde voor het

baden, en waar men na het baden gemasseerd kon

worden, was toegankelijk vanuit deze binnenhof. Van hieruit kon men doordringen in het

frigidarium,

een koudwaterbad. Bij het ontbreken van een

frigidarium

had men de

mogelijkheid in het

apodyterium

een koud bad te nemen. De kleedruimte gaf ook toegang tot

13 N. DE HAAN, "Project: Centrale Thermen te Pompej", in

Koninklijke Nederlandse Academie van
Wetenschappen

(online), 25 februari 2005

,

http://www.onderzoekinformatie.nl/nl/oi/nod/onderzoek/OND1299895

(1 maart 2005).

14 I. NIELSEN,

op.cit.

, p. 8.

15 L. JACOBELLI,

Le pitture erotiche delle Therme suburbane di Pompei,

Roma 1995.

16 A. MAU,

op.cit.

, p. 186.

17 I. NIELSEN,

op.cit.

, p. 67-71.

18 F. YEGÜL,

op.cit.

, p. 35-36.

4

---

het

tepidarium,

een halfverwarmde ruimte die diende om de overgang tussen het koude bad

en het warm bad,

caldarium,

te verzachten. In het

caldarium

vond men aan de ene zijde een

waterdicht gemetst bassin,

alveus,

en aan de andere zijde een soort absis,

schola,

waar een

marmeren schaal,

labrum,

geplaatst was waarin lauw water ter afkoeling opborrelde. In meer

luxueuze badinstellingen, zoals de Centrale thermen, bevond zich tevens een ronde ruimte,

laconicum,

die als droge zweetruimte moest dienen19.

Aangezien vrouwen en mannen gescheiden baadden ­ men baadde veelal naakt, op houten

sandalen als bescherming tegen de hete vloertegels na20 ­ werd in de meeste gevallen elk

badcomplex in tweevoud gebouwd, en verzorgde men ook twee afzonderlijke ingangen.

Indien er slechts één afdeling aanwezig was, opteerde men voor een uurrooster, waarbij de

vrouwen in de voormiddag moesten baden en de mannen in de namiddag21.

In gescheiden baden zorgde men er voor dat beide

caldaria

aan weerszijden van de

verwarmingsoven,

praefurnium,

kwamen te liggen, zodat er geen warmte nodeloos verloren

moest gaan. De warmte die nodig was om het water en de badruimten tot relatief hoge

temperaturen te verhitten (de temperatuur van het tepidarium wordt geschat op zo′n 25 à

30°C., die van het caldarium rond de 48 à 55°C.22) was afkomstig van een houtvuur,

praefurnium

(A), dat rechtstreeks in verbinding

stond met een holle vloer onder beide

caldaria

,

suspensura

(B), die op zijn beurt vaak ook in

verbinding stonden met een gelijkvormige

onderkeldering van de

tepidaria

. Deze techniek, die

pas vanaf de 1e eeuw v. Chr. algemeen in gebruik

werd genomen23, wordt

hypocaust

genoemd, een

uitzonderlijk vernuftig systeem waarbij de warmte zich zeer snel

kan verspreiden over de gehele ruimte. Ook de wanden werden door

middel van holle muurtegels (F) waardoorheen de hete rook geleid werd opgewarmd, en in

sommige gevallen werd zelfs het koepelvormig gewelf geheel van een hitteverspreidende

spouw voorzien, zoals het in het vrouwencaldarium van de Stabiaanse thermen duidelijk te

19 A. MAU,

op.cit.

, p. 186-187.

20 W. HEINZ,

op.cit.

, p. 146-147.

21 A. MALLISARD,

op.cit

., p. 115; W. HEINZ,

op.cit.

, p. 146.

22 E. BRÖDNER,

Die römischen Thermen und das antike Badewesen: eine kulturhistorische Betrachtung,

Darmstadt 1983, p. 109.

23 I. NIELSEN,

op.cit.

, p. 14.

5

---