Osmanlı Devletinin kuruluşundan itibaren tasavvuf kendini göstermiştir. Osman Bey’in hocası ve kayın babası Şeyh Edebali o dönemin bilinen en büyük mutasavvıflarından biridir. Osman Bey ‘den itibaren mutasavvıflar hem saray içinde, hem saray dışında devlete çok fazla hizmette bulunmuşlardır. Savaşlarda ordunun moralini artırmak için önde giden bir “Şeyh” , serhat şehirlerinde kurulmuş, sınırların güvenliğini sağlayan, sefer esnasında orduyu ağırlayan ve halka her daim hizmette bulunan bir “Zaviye”, şeyhinin gözetiminde nefsani hırslardan arınmaya çalışan ve zaviyelerde her daim hizmet eden bir “Mürid”, tasavvufun en önemli unsurları olmuştur.
Osmanlı’da tasavvuf sadece halk arasında değil, aynı zamanda devlet yönetiminde bulunanlar, ilmiye mensupları arasında da hızla yayılmıştır. Bazı padişahlar bunun yanı sıra bir tarikata mensup olmuşlardır. Bunun en önemli sebeplerinden birisi, mutasavvıfların hem zahiri ilimleri hem de batınî ilimleri bünyesinde toplamış olması ve her türlü soruya cevap verip, gönül huzuru sağlamış olmalarıdır.
İçindekiler
A- TASAVVUF
1. TASAVVUF’UN TANIMI
2. TASAVVUFUN KISA BİR TARİHÇESİ
3. TARİKATLARDAKİ ORTAK UNSURLAR
B- OSMANLI’ DA TASAVVUF
1. OSMANLI DEVLETİ’NİN KURULUŞ DÖNEMİNDE TASAVVUFÎ HAYAT
2. OSMANLI DEVLETİ’NİN YÜKSELME DÖNEMİNDE TASAVVUFÎ HAYAT
3. 17. YÜZYILDA OSMANLI’DA TASAVVUFÎ HAYAT
4. XVIII. ve XIX. YÜZYILLARDA OSMANLI’DA TASAVVUFÎ HAYAT
5. OSMANLI DEVLETİ’NDEKİ TEKKELERİN BOZULMA NEDENLERİ
7. TEKKELERDEKİ BOZULMALARA KARŞI ALINAN ÖNLEMLER
8. OSMANLI DEVLETİ’NDE TARİKATLARIN GELİR KAYNAKLARI
SONUÇ
Çalışmanın Hedefi ve Tematik Kapsamı
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan itibaren tasavvufun devlet yönetimi, halk ve ilmiye sınıfı ile olan girift ilişkilerini, tarikatların toplumsal hayata etkilerini ve zamanla tekkelerde meydana gelen yapısal bozulmaları incelemeyi amaçlamaktadır.
- Tasavvufun tanımı, ortaya çıkışı ve tarikatların temel ritüelleri.
- Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan yükselme dönemine kadar tasavvufî hayatın seyri.
- Devlet, tekke ve ilmiye sınıfı arasındaki karşılıklı etkileşim ve nüfuz alanları.
- Tekkelerin bozulma nedenleri ve devrin yönetiminin bu bozulmalara karşı aldığı yasal/idari önlemler.
- Osmanlı tarikat kurumlarının ekonomik kaynakları ve vakıf sistemi.
Kitaptan Bir Bölüm
3. TARİKATLERDEKİ ORTAK UNSURLAR
ZİKİR: Hz. Peygamber’in bazı sahabilere zikir telkin etmesi ve sonradan bu durumunun sonraki nesiller aracılığıyla devam etmesinden dolayı “Silsile-i Şerif” ‘ler meydana gelmiştir. Hz. Ali ve Hz. Ebubekir’in Rasulullah’tan öğrendiği ve Rasulullah ile başlayıp bu iki sahabeyle devam eden silsile günümüze kadar ulaşmıştır. Ammâr b. Yâsir, Habbâb b. Eret, Bilâl-i Habeşî, Suheyb b. Sinân, Selmân-ı Fârisî, Ebû Zer el-Gıfârî, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Amr b. Âs, Osman b. Maz‘ûn, Mikdâd b. Amr, Muâz b. Cebel, Ebü’d-Derdâ, Huzeyfe b. Yemân, Enes b. Mâlik gibi ibadet ve zühd hayatıyla öne çıkan sahabiler tasavvufdaki bu Silsile-i Şerif zincirinin ilk halkaları olarak kabul edilir.
Tasavvufta yapılan zikirler, genellikle ayin olarak isimlendirilmiş ve her tarikatın kendine göre bir ayin çeşidi oluşmuştur. Bütün tarikatlarda da bu ayin veya da “zikri uygulama şekli” ne son derece dikkat edilmiştir. Bu ayine, kalbe hitap eden bir müzik, göze hitap eden bir raks çeşidi eşlik etmiştir. Bu ayinler oturarak (Nakşibendi tarikatında), ayakta (Rufai ve Bedevi tarikatında), dönerek (Mevlevi tarikatında), sallanarak (bütün tarikatlarda hem ayakta, hem de oturarak uygulanmış) icra edilmiş ve bu durum her tarikatta farklılık göstermiştir. Bu ayinlere başlamadan önce belirli bir kıyafet giyilir, ayin şekline (halka veya sıra şeklinde dizilmek) göre dizilinir, önce “Fatiha” suresi okunur, sonra Evrad-ı Şerif’ten belirli ayetler ve tesbihler okunur, def veya ney eşliğinde bir ilahi söylenerek “Lâ ilâhe illallâh” ve “Allah” kelimeleri şeyhin veya onun vekili olan kimsenin komutlarıyla belirli bir ritm eşliğinde söylenir. Bu zikirler, bazı tarikatlarda hafî (sessiz, gizli), bazılarında ise cehr-i zikir (sesli, açık olarak söylenen), bazılarında ise ikisi de aynı anda, uygulanır. Bu ayinlerde müzik kadar kıyafet ve aksesuar da çok önemlidir. “Bir hırka, bir lokma” tabirine, Beyazid-i Bistâmi hazretleri döneminde bir de külah eklenmiştir. Bugün Ankara Etnografya Müzesi’nde sergilenen derviş eşyaları arasında hırka ve külahın yanında asa, tesbih ve deriden yapılmış bir çift nalinin de olması bize dervişlerin kıyafetleri ve aksesuarları hakkında daha iyi bilgi vermektedir.
Bölüm Özetleri
A- TASAVVUF: Tasavvufun tarihsel kökenleri, terim anlamı ve İslam tarihindeki ilk tasavvufi oluşumlar ele alınmıştır.
B- OSMANLI’ DA TASAVVUF: Osmanlı'nın kuruluşundan itibaren devletin tasavvufi gruplarla kurduğu ilişki ve sultanların tarikatlara bakış açısı incelenmiştir.
1. OSMANLI DEVLETİ’NİN KURULUŞ DÖNEMİNDE TASAVVUFÎ HAYAT: Ertuğrul Gazi'den başlayarak ilk dönem Osmanlı sultanlarının tasavvufi çevrelerle olan yakınlığı ve zaviyelerin devletin kuruluşundaki rolü anlatılmıştır.
2. OSMANLI DEVLETİ’NİN YÜKSELME DÖNEMİNDE TASAVVUFÎ HAYAT: Yükselme dönemiyle birlikte tasavvufun ilim ve devlet yönetimiyle kurduğu sistematik ilişki ile Fatih ve II. Bayezid devrindeki uygulamalar değerlendirilmiştir.
3. 17. YÜZYILDA OSMANLI’DA TASAVVUFÎ HAYAT: 17. yüzyılın tasavvufi canlılığı, Aziz Mahmud Hüdayi gibi önemli şahsiyetlerin etkisi ve yönetimle zaman zaman yaşanan gerilimler özetlenmiştir.
4. XVIII. ve XIX. YÜZYILLARDA OSMANLI’DA TASAVVUFÎ HAYAT: Devletin güç kaybetmesiyle paralel olarak tekke ve medrese arasındaki çatışmalar, ıslahat hareketlerinin tasavvufi çevrelerde yarattığı tepkiler işlenmiştir.
5. OSMANLI DEVLETİ’NDEKİ TEKKELERİN BOZULMA NEDENLERİ: Tekkelerin manevi yozlaşması, liyakatsiz atamalar ve siyasi istismarlar gibi bozulma sebepleri maddeler halinde sunulmuştur.
7. TEKKELERDEKİ BOZULMALARA KARŞI ALINAN ÖNLEMLER: Yozlaşmayı durdurmak amacıyla 19. yüzyılda kurulan Evkaf Nezareti ve Meclis-i Meşayih gibi denetim mekanizmaları aktarılmıştır.
8. OSMANLI DEVLETİ’NDE TARİKATLARIN GELİR KAYNAKLARI: Tekkelerin ekonomik sürdürülebilirliğini sağlayan vakıf gelirleri, devlet yardımları ve ayni bağışların işleyişi açıklanmıştır.
Anahtar Kelimeler
Osmanlı, Tasavvuf, Tekke, Zaviye, Tarikat, Şeyh, Mürid, Zikir, Halvet, Vakıf, Siyaset, Ulema, Osmanlı Tarihi, İrşad, Derviş.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu çalışma temel olarak neyi konu almaktadır?
Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan 19. yüzyıla kadar geçen süreçte tasavvufun, tarikatların ve tekke yapılarının Osmanlı siyasi, toplumsal ve ekonomik hayatındaki yerini konu almaktadır.
Çalışmanın merkezi araştırma sorusu nedir?
Çalışma, tasavvuf kurumunun devlet tarafından nasıl desteklendiğini, zamanla neden bozulduğunu ve yönetimle olan dengeli mesafenin nasıl korunduğunu sorgulamaktadır.
Hangi temel kavramlar çalışmada öne çıkmaktadır?
Zaviyeler, tekke-devlet münasebetleri, tasavvufun ilmiye sınıfı ile ilişkisi ve bozulma dönemindeki ıslahatlar en temel kavramlardır.
Çalışmada izlenen bilimsel yöntem nedir?
Çalışma, tarihsel kaynaklara ve dönemle ilgili akademik literatüre (ansiklopediler, dönemin kronikleri ve modern tarih çalışmaları) dayanan nitel bir tarihsel analiz yöntemini kullanmaktadır.
Tekkelerin bozulması süreci nasıl açıklanmaktadır?
Bozulma; ilmi yozlaşma, medrese-tekke çatışması, "beşik şeyhliği" gibi liyakatsiz sistemlerin devreye girmesi ve tekkelerin devlet yardımlarına aşırı bağımlı hale gelmesiyle açıklanmaktadır.
Osmanlı sultanlarının tasavvufa bakışı nasıldır?
Sultanların çoğu bir tarikata intisap etmiş olup, tasavvufi çevreleri hem manevi bir rehber hem de toplumsal huzuru sağlayan birer kurum olarak görerek desteklemişlerdir.
Zaviyelerin sosyal işlevi nedir?
Zaviyeler; yolcuların barınma ve beslenme ihtiyaçlarını karşılayan, sınır boylarında güvenlik ve İslami yayılımı destekleyen, toplumsal refahın artırılmasında aracı olan çok yönlü müesseselerdir.
II. Mahmud dönemindeki Bektaşi tekkelerinin kapatılması neden bir dönüm noktasıdır?
Yeniçeri Ocağı ile Bektaşi tarikatının iç içe geçmiş olması, ocağın kaldırılmasını tarikatın da tasfiyesini zorunlu kılmış ve Osmanlı'daki tarikat-devlet ilişkisinde yeni bir düzenleme sürecini başlatmıştır.
- Quote paper
- Gülşen İstek (Author), 2014, Osmanlı'da Tasavvuf, Munich, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/294528
