“In Nederland kunnen we geen pleinen maken”
De Utrechtse Pleinen – een kleine urbanistische benadering

von: Hilmar Schimming

Inhoud

1 Inleiding

2 Waarom kunnen Nederlanders geen pleinen maken? ...een benadering vanuit een historisch perspectief...

3 Het plein als onderdeel van de openbare ruimte

4 Pleinen in Utrecht – Kunnen Utrechters pleinen maken?

4.1 Het Vredenburg
4.2 De Neude
4.3 Het Janskerkhof
4.4 Het Stadhuisplein (Korte Minnebroederstraat)

5 Conclusie

geraadpleegde literatur

1 Inleiding

De aantrekkelijkheid van de Utrechtse binnenstad is voor een belangrijk deel aan de historische contouren van de stad te danken. De stad is evenals vele andere oude steden het resultaat van eeuwenlange bouwactiviteiten van hun bewoners en vertegenwoordigers.

Voor planologen is een versnipperde oude historische binnenstad met hun rijk geschakeerde aantal straten, pleinen, grachten en gebouwen droom en nachtmerrie tegelijk, want dat betekent werk! Bewoners, bedrijven en bestuurders hebben meestal allen hun eigen behoeften en belangstellingen alsmede visies op hun stad, die door planologen moeten worden georganiseerd, vooral en in ’t bijzonder bij de planning van de openbare ruimte.

Het gezicht en karakter van een stad wordt voor een belangrijk deel bepaald door haar openbare ruimte, focus van het stedelijke leven. Utrecht wordt geassocieerd met de Domtoren en de Oudegracht met het unieke stelsel van werven. Maar pleinen? Als Utrecht nu juist iets niet heeft, dan zijn het wel pleinen of beter: bewuste pleinen. Zijn ze er, dan zijn ze min of meer toevallig ontstaan. Bijvoorbeeld het Vredenburg, ontstaan door de sloop van de gelijknamige dwangburg in de middeleeuwen – of het meest prominente voorbeeld, het Domplein, ontstaan door de instorting van het zwak gebouwde langschip van de Dom. En voor het stadhuis had tot korte tijd geleden een brug als Stadhuisplein moeten ontgelden, totdat op de achterzijde na sloop- en verbouwings-activiteiten een nieuw pleintje ontstond.
Dat de Neude in de Nederlandse versie van het spel “Monopoly” onder de Utrechtse pleinen het meeste geld oplevert, is aangezien het ontbreken van serieuze concurrenten niet verbazend en wel gemakkelijk gewonnen.

Een kleine urbanistische benadering van de Utrechtse pleinen betekendt vooral een beetje naar de historische ontwikkeling en gebruik van kenmerkende pleinen in Utrecht te kijken en hun hedendaagse gebruik, historie en aantrekkelijkheid te bepalen. Op dit moment balanceert de openbare ruimte tussen vitaliteit en verval, tussen alledaags gebruik en anonimiteit. Hebben de Utrechtse pleinen als onderdeel van de openbare ruimte het potentieel, de juiste kant op te slaan en hun functie als ontmoetingsplaats van de stedelijke maatschappij te vervullen?

Er zijn voor deze scriptie Utrechtse pleinen gekozen, die niet alleen voor zich maar ook voor een groep van pleinen staan. In de toekomst zullen er enkele oude pleinen nieuw ontstaan in verband met de herstructurering van het stationsgebied, het Vredenburg is het meest prominente voorbeeld hiervan en sowieso een van de bekendste en belangrijkste pleinen. Het Janskerkhof staat plaatsvervangend voor pleinen, die een Doornroojeslaap houden. Het Stadhuisplein is een voorbeeld van de visie, eens een mooi en representatief binnenstadplein te creëren en de Neude is eigenlijk het plein van Utrecht en mag bij een benadering van de stedelijke pleinen niet ontbreken.“In Nederland kunnen we geen pleinen maken” – deze uitspraak tijdens een stadsdebat over het stationsgebied in Utrecht in 2002 zou ons een beetje door de scriptie begeleiden en door zijn overtrokken formulering voor de Utrechtse pleinen sensibiliseren.

2 Waarom kunnen Nederlanders geen pleinen maken? ...een benadering vanuit een historisch perspectief...

Weinig landen hebben in het zeventiende-eeuwse Europa zo sterk aandacht getrokken als de Republiek der Verenigde Nederlanden. Met een mixtuur van verbazing, bewondering en afgunst moesten de andere Europese landen vaststellen, dat ondanks de tachtig jaren durende oorlog de jonge republiek een zich spoedig ontwikkelende economische carrière doorliep. Het succes was vooral aanwezig in de steden, maar de nieuwe welvaart werd stedenbouwkundig anders vertaald dan elders in Europa. Welvaart en aanzien werden in de andere Europese steden door een strakke reglementering van de openbare ruimte getoond, het monumentale ensemble telde. Straten werden opgevat als zichtassen, gevelwanden als coulissen, pleinen als podium – de blik van de kijker moest werden gericht op een standbeeld, paleis of kerk. Pleinen behoorden tot het onmisbare vocabulaire van de macht, deze openbare ruimte was vooral representatieve ruimte, een gebruik onder waarde was niet denkbaar. Dit begrip van openbare ruimte vereiste een absoluut gezag en geen republikeins-protestants beleid. Het protestantisme wordt vaak gezien als een verklaring voor het matig imponerende karakter van de Nederlandse steden in de zeventiende eeuw. Van een strakke hiërarchie van pleinen en straten was er geen sprake – soberheid, spaarzaamheid en vlijt worden aanmerkelijk hoger aangeslagen dan uiterlijk vertoon, adembenemende zichtassen of imponerende pleinen. Pleinen ontbraken weliswaar niet, maar ze konden de vergelijking met de openbare ruimte in andere Europese steden niet doorstaan. Nederlandse steden waren vooral utilitaire koopmanssteden, iedere vierkante meter moest te gelde worden gemaakt, het wegenstelsel was vaak ondergeschikt aan de waterstad, het vervoer op het water was belangrijker dan een mooie zichtas. Maar ook het ontbreken van een sterk centraal gezag vormde een reden voor de afwezigheid van een monumentaal stadslandschap. (Wagenaar 1999, pp. 39-44) Openbare ruimte was er vooral om nuttig te gebruiken en niet om indruk te maken. In Utrecht was de Oudegracht de handels- en levensader, de markten werden grotendeels gehouden over de bruggen van de gracht en in de daaromheen liggende straten en goederen werden op de werven omgeslagen. Misschien is daarmee ook de afwezigheid van vele pleinen in Utrecht te verklaren, omdat zij door een brug of werf werden vervangen – goede “plein-brug” voorbeelden in Utrecht zijn zeker de Stadhuisbrug (ontstaan door het samenvoegen van de middeleeuwse bruggen Brodbrug en Huidenbrug in de zestiende eeuw) en de Kalis- of Visbrug voor de Vis- en Zoutmarkt.

3 Het plein als onderdeel van de openbare ruimte

[...]