Antonin Artaud en culturele herbronning

Inleiding   3

  Het bewustzijn  4

  Het lichaam  6

  Kunst als zijnsdaad  8

  Geestelijke revolutie  14

  Littekens op de hedendaagse cultuur  16

  Bibliografie  20

  Discografie  20

2

Inleiding

De zoektocht naar de bron van de betekenis, en het geloof in het bestaan van een unitaire, absolute, metafysische kracht, maken Antonin Artaud (1895-1948) tot één van de laatste heroïsche figuren van het literaire modernisme. De verwarring die de twintigste eeuw (en vooral de tweede helft daarvan) zaait in de relatie tussen de dingen en hun metafysische betekenis, bevecht hij dan ook met grote gedrevenheid, onder het motto ‘retour aux sources’. Zijn hele mislukte leven, en het fragmentaire oeuvre dat hier een onderdeel van is, is hier een voortdurende getuigenis van: hij wordt gekweld door een permanente ontoereikendheid van het bewustzijn ten overstaan van het bewustzijn zelf, dat zich spiegelt aan oneindige uitgebreidheid. Artauds oeuvre bestaat uit een heterogene verzameling van literatuur, poëzie, filmscenario’s, radiouitzendingen, tekeningen en schilderijen, essays en theoretische bespiegelingen, brieven, aantekeningen voor theaterprojecten, en talloze andere brokken van ideeën en notities. Meer nog dan literator, theatermaker, antropoloog en cultuurcriticus, is Artaud een doorleefde subversieve solitair in het hart van de culturele scène van het interbellum. Dit maakt hem in zekere zin tientallen malen interessanter juist vanuit het standpunt van de cultuurfilosofie, omdat zijn standpunt niet zozeer zuiver theoretisch is maar getuigt van een diepdoorleefde drang naar het metafysische, gestuurd door een bewustzijn dat ver boven zichzelf uit torent. Artaud is tegelijkertijd een ziekelijk en eerlijk symptoom van zijn tijd, als een autonoom en authentiek denker. Hoewel hij zich met macht verzette tegen de opname in elke vorm van gemeenschapsleven, is hij er zich op hoogstindividuele wijze erg bewust van de maatschappelijke plaats die kunst en meer in het bijzonder theater inneemt. Vanuit het solitaire bewustzijn denkt hij als het ware een nieuw samenlevingsvorm uit, die men misschien beter zou kunnen omschrijven als een samenbelevingsvorm, omdat het hem niet zozeer te doen is om de interactie op menselijk niveau, maar veeleer om de herbronning en de herverbinding met het metafysische zelf van elk individu aan zich. Artaud leeft kunst, en geeft daarmee een voorbeeld van de ware levenskunst. Niet zozeer zijn concrete theaterwerk (dat algemeen zeer slecht ontvangen werd en volgens getuigen erg hermetisch overkwam, wat algemeen gekweten wordt aan een gebrek aan professionaliteit), zelfs niet zijn literair werk als geheel, is er de oorzaak van dat Artaud een zo diepgrondige invloed heeft kunnen uitoefenen op de geestesgeschiedenis van de tweede helft van de twintigste eeuw.

3

Het is veeleer het geheel aan levensdaden, aan geestelijke substanties, aan kronkelige denkpistes en manklopende analyses, dat geheel dat voortkomt uit een obsessief bewustzijn op zoek naar zichzelf, dat Artaud tot één van de groten van de ideeënbibliotheek maakt. Hoewel we in het kader van een bachelorscriptie niet in staat zijn om Artauds grillige persoonlijkheid, die uiteenvalt in duizenden deelaspecten, de ene al boeiender als de andere maar allen voortkomend uit dat éne hoogstindividuele levensgevoel, volledig weer te geven, denken we toch dat een filosofische benadering van de relatie lichaam-geest bij Artaud ons enkele boeiende inzichten kan geven. Verder is de grote eenheid van leven, streven en denken hier ronduit impressionant en biedt ons vanuit het opgedragen perspectief van de cultuurfilosofie van het pragmatisme een andere kijk op het leven, die ook in een context van de hedendaagse destructie van waarden, normen en betekenissen in staat is stevig, maar bescheiden, overeind te blijven.

Het bewustzijn

Artaud is in extreme mate de ridder van het individualistische bewustzijn. Ondanks, of allicht dankzij het feit dat hij geplaagd werd door talloze irrationele en duistere krachten die op zijn ziel inwerken en die hem tegen het einde van zijn leven deden belanden in een krankzinnigengesticht te Rodez, bindt hij in zijn kunst en in zijn leven (zoals we zullen zien is het onderscheid tussen beiden hier geheel niet relevant) de strijd aan met het onderbewuste. We kunnen lezen hoe hij zich bijna overmoedig tegen het onderbewuste wapent: ‘Le Subconcient est ce qui transpire des prémisses de ma Volonté intérieure, mais je ne sais pas très bien qui y règne, et je crois bien que ce n’est pas moi, mais le flot des Volontés adverses, qui, je ne sais pas pourquoi, pense en moi, et n’a jamais eu d’autre préoccupation au monde et d’autre idée, que de prendre ma place à moi, dans mon corps et dans mon moi’ (Artaud 1981:61).

Artauds radicale keuze voor het bewustzijn heeft echter geen kans van slagen. ‘Bewustzijn op zichzelf’, zo zegt Susan Sontag in het magistrale essay Doordringen tot Artaud, ‘kan nooit volledig tot kunst worden, maar moet zich inspannen om zijn eigen beperkingen te doorbreken en de grenzen van de kunst te verleggen’ (Sontag 1984:24). Een verdiepende lezing van Artaud leert ons dat dit verleggen van de grenzen niet onder meer geldt voor de kunst als een geïsoleerde activiteit, maar evenzeer voor het bewustzijn zelf. Zo wordt Artauds werk een uiting van een niet

4

aflatende ervaring van de ontoereikendheid van het bewustzijn, en ‘wordt de geest behandeld als een bezit waarop je nooit volledig aanspraak kan maken’ (Sontag 1984: 26-27). Deze existentiële zelfervaring verklaart het dualistische denken waarin Artaud zich begeeft. Indien de geest groter is dan hij zelf kan beseffen, moet dat deel dat ongrijpbaar blijft deel uitmaken van een groter, ‘onzichtbaar’ geheel, waar het denken zich slechts in beperkte mate bewust kan zijn. Dit wil niet zeggen dat men het eigen denken als dat van een ander ervaart, en al zeker niet dat men de consequenties van het eigen denken niet zou nemen. Het geeft echter een extra dimensie aan het denken, een dimensie die men, Artaud getrouw, ‘metafysisch’ zou kunnen noemen, omdat ze zich niet langer uitsluitend aan materiële verschijningsvormen spiegelt (wat het zichtbare deel van het denken wel doet), en omdat het aan het denken zelf een perspectief van oneindigheid meegeeft. ‘Artaud was’, om nogmaals met Sontag te spreken, ‘de dupe van zijn eigen bewustzijn’ (Sontag 1984:27). De ervaring dat het bewustzijn ontdubbelbaar is in een zichtbaar, vatbaar en communiceerbaar deel versus een onzichtbaar, metafysisch en hermetisch deel, werkt een zekere verveeemding in de hand, een ‘verdinglijking’ van het bewustzijn zelf tegenover zijn weerzijde. Artaud is er een levendige getuigenis van hoe dit kan uitmonden in een ziekelijke, gekwelde en creatieve geest; maar het loont de moeite om hier geen noodzakelijk verband in te zien. Hoewel we Artauds bewustzijnstoestand gemakkelijk van de hand zouden kunnen wijzen als een ziekelijke fantasie van een psychisch gestoorde figuur, biedt een analyse van binnenuit ons heel wat schitterende inzichten in het functioneren van het bewustzijn, en van de kennis en de kunst in het bijzonder. De Poolse theaterregisseur, -vernieuwer en -theoreticus Jerzy Grotowski verklaart in een opstel over Artaud: ‘He couldn’t bridge the deep gulf between the zone of visions (intuitions) and his concious mind, for he had given up everything orderly, and made no attempt to achieve mastery of things. Instead he made his chaos and selfdivision objective. His chaos was an authentic image of the world. It wasn’t a therapy but a diagnosis, at least in the eyes of other people. His chaotic outbursts were holy ¹ , for they enabled others to reach self-knowledge’. (Grotowski 2004:63). Artaud zullen wij ook in dit opstel behandelen als een diagnostische figuur, die rechtstreeks vanuit het laat-

¹ Het‘heilige’ theater is een centrale term in het denken over theater van Grotowski, later overgenomen en uitgewerkt door Peter Brook. Hiermee wordt verwezen naar een theater dat teruggaat naar de common conciousness, als een ritueel, en van daaruit de mens confronteert met de substructuren van het bestaan, wat volgens hem op een bijna therapeutische wijze tot zelfkennis leidt.

5

modernisme onze hedendaagse westerse cultuur tot zelfinzicht kan brengen, door de authentieke en zelfs visionaire kracht van zijn streven naar het onbereikbare, maar duidelijk aanwezige, zuivere bewustzijn.

Artaud zelf reikt ons mateloos veel materiaal aan. Zijn in 1964 uitgegeven Oeuvres Complètes telt maar liefst 28 delen. Buiten zijn zelfdestructieve persoonlijkheid om is er weinig eenheid in te vinden. Susan Sontag waarschuwt de ijverige lezer dat elke greep op Artauds oeuvre er afbreuk aan doet: ‘Voor éénieder die hem van a tot z leest, blijft hij hardnekkig buiten bereik, een stem en een geest die zich niet laten opslorpen’ (Sontag 1984:99). Elke vaste gedachte vervliegt in de veelheid aan ideeën die het opgebouwde weer deconstrueren. Artaud is niet éénmaal revolutionair (zoals de surrealisten en andere avant-gardebewegingen dat waren om tenslotte toch steeds uit te monden in iets constructiefs), hij is chronisch vernieuwend en dus vernietigend. Geen enkele vaste vorm is veelomvattend en vlottend genoeg om de ware bewustzijnsinhouden in zich te vangen, laat staan over tijd en ruimte door te geven. Het enige wat overblijft is een zich voortdurend hernieuwende stroom van inspiratie, een ‘inspiratie in fasen’ (Sontag 1984:97), die door middel van onvolmaakte fragmenten kan overslaan op de lezer en zich continueren in de hoogstpersoonlijke levenservaring van de toeschouwer. Artaud valt niet te begrijpen, valt niet te omschrijven, en zijn ideeën zijn niet toepasbaar, noch op het leven noch op de kunst. Het is enkel zijn geest, zijn hollende bewustzijn en zijn gedreven spiegeling van de mens en de materie aan de oneindige metafysische mogelijkheden van het denken en van de kunst, die ons kunnen infecteren en inspireren. Het is pas dan dat de geest zich herverbindt en ‘even the impossible appears to be our natural medium’ (Artaud 1981:21).

Het lichaam

Hier drukt zich Artauds hoogst ambiguë en problematische verhouding ten overstaan van het lichaam, de zintuigelijkheid en de materialiteit uit. Doorheen het theater van de wreedheid ontwikkelt Artaud een hoogst persoonlijke interpretatie van het lichaam-geest dualisme waarin hij zich existentieel bevindt. Zijn geloof, of eerder zijn levenservaring, van de absolute geest, krijgt hier een onlosmakelijk verbonden lichamelijk aspect. Artauds ‘intellectuele nood is tegelijk ook de felste fysieke nood’ (Sontag 1989:33). Juist deze samenklitting van beide wezensdelen is problematisch. De kunst is een daad van de geest, die door middel van het lichaam zijn eigen

6