De gelijkenissen en verschillen in de novellen "De dood in Venetië" van Thomas Mann en "Het engeltje" van Wessel te Gussinklo

  Inhoudsopgave: pagina  

1  Inleiding  3

2  Analyse: Gelijkenissen en verschillen  3

2.1  De novellen over een schrijver: genre inhoud en crisissituatie  3

2.2  Setting: tijdelijke ruimtelijke en narratieve parallellen  5

2.3  De innerlijke wereld van de personages en de belangrijkste motieven  7

2.4  De tegenstelling tussen het schone en het lelijke: de opvatting van de schoonheid  11

3  Slotbeschouwingen  15

4  Bibliografie  16

  2  

1 Inleiding

Als men een literair werk wil gaan bespreken stelt men zich vooral twee vragen: waarover gaat het boek en wat is er kenmerkend voor. Als je dat kan, kan je ook noch op een andere manier een tekst gaan interpreteren. Je kan een literair tekst met een andere tekst gaan vergelijken. Het doel van het volgende werkstuk is een vergelijking van twee novellen. In deze nota probeer ik de parallellen tussen twee verhalen te vinden, namelijk tussen de novelle De dood in Venetië van de Duitse schrijver Thomas Mann en Het engeltje van de Nederlandse auteur Wessel te Gussinklo.

Tussen het verschijnen van deze beide teksten liggen bijna honderd jaar terug maar het is verrassend hoeveel overeenkomsten tussen deze verhalen bestaan. De vergelijking van deze novellen wil ik op de volgende manier uitwerken. Ten eerste wil ik me op de inhoud, het genre en de hoofdpersonages concentreren (hoofdstuk 1: De novellen over een schrijver: genre, inhoud en crisissituatie). Daarna wil ik de tijdelijke en ruimtelijke parallellen van de beide verhalen bespreken (hoofdstuk 2: Setting: tijdelijke, ruimtelijke en narratieve parallellen ). Vervolgens wil ik de belangrijksten motieven en centrale thema´s als b.v. het sublieme, de vlucht en de zoektocht en de roes die in de beide teksten present zijn gaan vergelijken ( hoofdstuk 3: De innerlijke wereld van de personages en de belangrijkste motieven).Ten laatst ga ik over Gussinklo´s en Mann´s opvatting van het schone en laat zien hoe dat in de novellen wordt gepresenteerd (hoofdstuk 4: De tegenstelling tussen het schone en lelijke: ). In de slotbeschouwingen wil ik de conclusie uit de vergelijking van deze beide teksten trekken.

2 Analyse: Gelijkenissen en verschillen

2.1 De novellen over schrijver: genre, inhoud en crisissituatie

Om over de beide novellen te kunnen spreken wil ik eerst kort inhoud van de verhalen en karakterisering van de hoofdpersonages weergeven.

De novelle ´De dood in Venetie´ Thomas Mann verscheen 1912 en gaat over een schrijver- Gustav Aschenbach. Hij is 50. Volgens Mann is het hoofdpersonage van ´ De dood in Venetië ´der Autor der klaren und mächtigen Prosa-Epopöe vom Leben Friedrich von Preußen; der geduldige Künstler, der in langem Fleiß den figurenreichen, so vielerlei Menschenschicksal

3

im Schatten einer Idee versammelnden Romanteppich´ 1 Aschenbach is moe en overspannen, overgevoelig en zonder kracht. Hij zit in een crisissituatie. ´Überreizt von der schwierigen und gefährlichen, eben jetzt eine höchste Behutsamkeit, Umsicht, Eindringlichkeit und Genauigkeit des Willens erfordernden Arbeit der Vormittagsstunden, hatte der Schriftsteller dem Fortschwingen des produzierenden Triebwerkes in seinem Innern, jenem ´motus animi continuus´, worin nach Cicero das Wesen der Beredsamkeit besteht, auch nach der Mittagsmahlzeit nicht Einhalt zu tun vermocht und den entlastenden Schlummer nicht gefunden, er ihm, bei zunehmender Abnutzbarkeit seiner Kräfte, einmal untertags so nötig war.´ 2 Om deze reden verlaat hij zijn woonplaats in München en gaat op reis naar Venetië om daar rust en ontspanning te vinden. In Venetië ontmoet hij een Pools jongentje- Tadzio, die voor Aschenbach als symbool van absolute schoonheid geldt. Aschenbach raakt verliefd op de schoonheid van het jongentje en observeert hem steeds. Hij wil uit Venetië vluchten maar de zin naar Tadzio te kijken dwingt hem tot verder verblijf. In Venetië ontbreekt de pest van cholera en Aschenbach wordt slachtoffer ervan. Hij overlijdt op een ligstoel aan het strand. Vlakbij de dode Aschenbach speelt Tadzio in de zee.

Het ik uit ´Het engeltje´ van Gussinklo, dat 1995 verschenen is, is ook een schrijver, die 33 jaar oud is en een dochtertje heeft. Gussinklo karakteriseert hem slechts op zijn innerlijk. Gussinklo´s ik zit ook in een crisissituatie `(...) altijd binnen blijven, dan had uitgaan totaal geen zin meer. Ik moest er niet aan denken: uitsluitend binnen zitten en schrijven.´ 3 Hij wil schrijven maar dat mislukte hem. Dat is de reden om s´nachts in Amsterdam uit te gaan en om in de alcohol en nachtleven te vluchten.´Maar zonder drank- zonder het bier, zonder de wijn, die alles stoffeerden en elk voorval, elke handeling glans verschaffen, waard om ondernomen te worden (ontdaan van zinloosheid, de verwisselbaarheid van alledag; de sombere vergrauwing omdat niets in mijn leven ergens toe leidde- en een uitzicht was er niet) want ik deed, ik handelde- en alles was alleraardigsten veelbelovend; en dan was weer een glas; en morgen zou ik wel verder zien...- drank die mij in staat stelde vijf gesprekken tegelijk te voeren, en dat nog leuk te vinden ook- wat moest ik zonder drank?(...) en dat schrijven dat niet meer wilde lukken.´ 4 Op een dag ontmoet hij een jonge vrouw, die voor hem het zinbeeld van de hoogste schoonheid is (het engeltje). De jonge vrouw heeft oude afschrikwekkende handtastelijke moeder-begeleidster en hun chauffeur. Na diverse consumpties van alcoholdrankjes vertrekken zij met zijn drieën in de richting van een

1 Thomas Mann: Tod in Venedig, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1980, p.11.

2 Ibidem. p.7.

3 Gussinklo, Het engeltje, J.M. Meulenhoff Amsterdam 1996, p. 26.

4 Ibidem. p. 26

4

woonwagenkamp te Purmerend. Tijdens de ontzettende rit in een Amerikaanse automobiel wordt het ik gedurig intiem betast door de oude vrouw. Hij wordt ten slotte de wagen uitgesmeten. De afschuwelijke situatie betekent een keerpunt in zijn leven. Voortaan zal hij zich op het schrijven storten, zonder s´nachts uit te gaan.

Allebei teksten behoren tot hetzelfde genre- de novelle met een hoogpunt. In ´De dood in Venetië´ is dat de pest van cholera. Het duidelijke hoogtepunt en in ´Het engeltje´ is de seksscène met de oude en afschuwelijke vrouw. Niet alleen het genre maar vooral de inhoud, de hoofdpersonages en hun ervaringen zijn in de verhalen bijna gelijk. Beide personages zijn schrijvers, overspant en zoeken een vlucht uit het leven. Beide ontmoeten hun schoonheidsideaal. Het verschil tussen verhalen is het slot. Aschenbach overlijdt stil en eenzaam. Het ik uit ´Het engeltje´ beleeft een keerpunt van zijn bestaan. Hij keert in het gewone leven terug, ziet van het nachtleven af en gaat uit Amsterdam weg.

Er zijn noch meer parallellen en verschillen in beide verhalen wat ik in dit werkstuk verder wil op de kaper brengen. In de verdere deel wil ik de andere wezenskenmerken zoals tijd, ruimte en vertelsituatie in deze verhalen gaan vergelijken.

2.2 Setting: tijdelijke, ruimtelijke en narratieve parallellen

De temporele en ruimtelijke situering zijn bij de bespreking van een literair werk van groot belang. In het handboek van verhaalanalyse wordt geschreven ´Gebeurtenissen spelen zich niet alleen af rond bepaalde actantiële rollen, maar ook in een bepaalde tijd en ruimte. Een dergelijke tijdruimtelijke situering wordt gewoonlijk aangeduid met de Engelse term setting.´ 5 Hoe is de setting in de verhalen van Mann en Gussinklo en of je hier ook parallellen terugvinden kan, zijn de vragen waarmee ik me in dit hoofdstuk wil bezighouden. Ik begin met de tijdelijke situering.

De vertelde tijd in het verhaal van Mann wordt op begin van de 20 e eeuw gedateerd, dus de tegenwoordige tijd voor de auteur. De vertelde tijd omvat ongeveer twee maanden in de zomer. Het verhaal wordt ook uit het perspectief van het nu geschreven. De alwetende verteller beschrijft de wereld rondom het hoofdpersonages in de mindere mate. De nadruk wordt op intiemste innerlijke gevoelens van Aschenbach gelegd.

In ´Het engeltje´ daarentegen hebben wij met de ik-verteller te maken. Het vertelperspectief het ik-nu blikt op het ik-toen terug dus de retrospectieve focalisatie 6 is present in het verhaal.

5 Ver L. Herman en B. Vervaeck, Vertelduivels. Handboek verhaalanalyse, Nijmegen 2001, p.63. 6 Ibidem. p.68.

5