WYSZA SZKOLA PEDAGOGICZNA
im. Jana Kochanowskiego
w Kielcach
Wydzial: Matematyczno-Przyrodniczy
Kierunek: Wychowanie Techniczne
Spoleczne przyczyny niepowodze
dydaktycznych uczniów
Praca magisterska
Justyna Wieczorek
KIELCE 1998
2
SPIS TRECI
Wstp
3
Rozdzial I Analiza literatury przedmiotu bada
5
1. Pojcie niepowodze szkolnych, ich rodzaje i typowe przejawy
5
2. Najczstsze ródla niepowodze
szkolnych
uczniów
9
a .
Przyczyny ekonomiczno spoleczne 10
b.
Biopsychiczne przyczyny niepowodze
szkolnych
13
c.
Dydaktyczne przyczyny niepowodze
szkolnych
16
3. Metody
i
rodki walki z niepowodzeniami szkolnymi
20
Rozdzial II Metodologia bada
26
1.
Uzasadnienie
wyboru
tematu
i
cele
pracy
26
2.
Problemy
i
hipotezy
badawcze
27
3.
Zmienne i ich wskaniki
29
4.
Metody, techniki i narzdzia
badawcze
31
5.
Czas, miejsce i zakres bada
32
6.
Metody opracowania materialu
empirycznego
33
Rozdzial III Analiza wyników bada
36
1. Charakterystyka
warunków
rodowiskowych badanych uczniów
36
2. Osignicia szkolne uczniów na koniec I semestru
49
3. Zwizki pomidzy rónymi elementami rodowiska spolecznego a
osigniciami
szkolnymi
badanych
51
Podsumowanie i wnioski
66
Bibliografia
69
Spis tabel
71
Spis rysunków
72
3
WSTP
Nauczanie szkolne jest jednym z najbardziej zloonych rodzajów ludzkiej dzialalnoci,
w której w okrelonych warunkach bezporednio uczestniczy ucze i nauczyciel. Z tych
wzgldów rónorodne i skomplikowane czynniki decyduj o sukcesie lub niepowodzeniu
ucznia w jego pracy szkolnej. W wietle dotychczasowych bada stwierdzono, e znaczny
procent uczniów napotyka trudnoci w opanowaniu materialu nauczania wyznaczonego
programem, dajc pocztek niepokojcemu zjawisku niepowodze. Opónienia dziecka w
pracy szkolnej s ródlem troski rodziców i nauczycieli. S take powanym problemem
spolecznym.
Podstawowym zadaniem szkoly jest zapewnienie dziecku moliwie wysokiego poziomu
wychowania i wyksztalcenia. Wie si z tym konieczno opracowania takich form i metod
pracy dydaktyczno-wychowawczej, jakie umoliwilyby calej mlodziey ukoczenie nauki w
ustalonym terminie.
Za kontynuacj bada nad problemem niepowodze szkolnych przemawiaj te
wzgldy pedagogiczne i psychologiczne. Na podstawie bada stwierdzono, e zarówno
drugoroczno, jak i inne formy opónie szkolnych oddzialuj ujemnie na postawy uczniów,
zniechcajc ich do pracy, tlumi zainteresowanie nauk, wplywaj niekorzystnie na stosunek
do otoczenia.
Przyczyny powodzenia i niepowodzenia dzieci w nauce szkolnej bywaj róne i
skomplikowane. Wymagaj wszechstronnego i jednoczenie indywidualnego rozpatrywania.
Zagadnienie niepowodze szkolnych uczniów, cho od dawna podejmowane w badaniach,
wymaga wci nowych rozwiza ze wzgldu na zmiany dokonujce si w szkole, rodzinie i
otaczajcym rodowisku. Poznanie wszystkich warunków wplywajcych na wyniki nauczania
pozwala ogranicza oddzialywanie wszystkich czynników powodujcych niepowodzenia w
nauce oraz zapewnia jak najwikszej liczbie uczniów wysokie rezultaty szkolne.
W niniejszej pracy podjto prób okrelenia wplywu rodowiska spolecznego na
osignicia szkolne uczniów.
Praca sklada si z dwóch czci: teoretycznej i empirycznej. W czci teoretycznej
przedstawiona zostala analiza literatury zwizanej z problematyk niepowodze szkolnych
uczniów. Cz empiryczna pracy zostala poprzedzona rozdzialem II, w którym zawarto
zaloenia metodologiczne i organizacyjne bada. Dalej zaprezentowane zostaly wyniki bada
wlasnych. Rozdzial III zawiera charakterystyk rodowiska spolecznego, oceny szkolne
uzyskane na koniec I semestru przez badanych uczniów oraz ocen zwizków midzy
rónymi elementami rodowiska spolecznego a osigniciami szkolnymi uczniów. Calo
4
opracowania zakoczono podsumowaniem i wnioskami. W pracy zamieszczono równie
bibliografi oraz aneks.
5
ROZDZIAL I
Analiza literatury przedmiotu bada
1. Pojcie niepowodze szkolnych, ich rodzaje i typowe przejawy
Zagadnienie niepowodze szkolnych pojawilo si wraz z wprowadzeniem obowizku
szkolnego XIX/XX w. Problemem tym zajmowalo si wielu badaczy, których pogldy na
temat niepowodze znalazly odbicie w niniejszej pracy.
Pojcie powodzenia i niepowodzenia w nauce szkolnej naley rozpatrywa zawsze
lcznie, w nauczaniu bowiem, kiedy koczy si powodzenie, wówczas zaczyna si
niepowodzenie i odwrotnie [Konopnicki, 1966, s.14]. Pojcie trudnoci szkolnych jest czsto
uywane zamiennie z pojciem ,,niepowodze szkolnych". Uywa si równie wyrae:
opónienia w nauce szkolnej, trudnoci w nauce, trudnoci dydaktyczne, trudnoci
dydaktyczno-wychowawcze.
Niepowodzenia szkolne stanowi problem bardzo zloony i dlatego w zalenoci od
podejcia do tego problemu istniej róne definicje. W. Oko [1981, s.203] przez
niepowodzenia szkolne rozumie ,,proces pojawiania si braków w wymaganych przez szkol
wiadomociach i umiejtnociach uczniów, oraz negatywnego stosunku wobec ich wymaga"
Slownik pedagogiczny [Szewczuk, 1985, s.176] podaje nastpujc definicj niepowodze
szkolnych: ,,wyrana sprzeczno lub rozbieno midzy oczekiwaniami i wymaganiami
dydaktycznymi szkoly, a osiganymi przez ucznia wynikami nauczania". Pojcie
niepowodzenia szkolnego swym treciowym zakresem obejmuje dwie fazy: stron
dydaktyczn i wychowawcz procesu dydaktycznego. Std te mona mówi o trudnociach
natury dydaktycznej oraz wychowawczej. Takie zrónicowanie proponuje L. Bandura [1958,
s.170]. Mówic o trudnociach natury wychowawczej ma on na myli sytuacj kiedy dziecko
popada w konflikt z regulaminem szkolnym i otoczeniem. Trudnoci natury dydaktycznej
dotycz za takich sytuacji, kiedy dziecko nie potrafi sobie przyswoi materialu lub zdoby
koniecznych w pracy szkolnej umiejtnoci i popelnia trudne do usunicia bldy. Cz.
Kupisiewicz [1969, s.95] mówic o niepowodzeniu szkolnym ma na myli ,,rozbieno midzy
wiadomociami, umiejtnociami i nawykami faktycznie opanowanymi przez ucznia a
materialem, jaki powinien opanowa wedlug zaloe programowych w zakresie
poszczególnych przedmiotów".
Czsto powysze ujecie niepowodze jest utosamiane z pojciem opónienia
szkolnego. H. Spionek [1975, s.15] przestrzega jednak przed zbyt pochopnym i
6
jednoznacznym rozumieniem obu terminów. Moemy zamiennie ich uywa, gdy mamy na
myli odstpy midzy faktycznym poziomem wiadomoci danego ucznia, a normami
przewidzianymi w tym zakresie dla jego wieku, niezalenie od klasy, do której uczszcza.
Jednake pojecie opónienia szkolnego mona ujmowa take czsto formalnie majc na
myli sytuacj, kiedy ucze uczszcza do klasy niszej, niby to wynikalo z jego wieku.
Mówic o opónieniu szkolnym, nie sposób pomin zdania J. Konopnickiego [1966,
s.98] w tym wzgldzie. Wyrónia ono trzy rodzaje opónienia szkolnego:
programowe na które skladaj si braki w wiadomociach szkolnych w stosunku do
obowizujcego programu danej klasy;
organizacyjne, kiedy ucze znajduje si w niszej klasie ni powinien;
indywidualne, gdy ucze jest opóniony w stosunku do wlasnych moliwoci
umyslowych.
Wedlug niego za dziecko opónione mona wic uzna to, ,,które znajduje si w innej klasie
ni powinno by ze wzgldu na wiek, lub którego wiadomoci s nisze, ni tego wymaga
program klasy, do której owo dziecko uczszcza"[Konopnicki, 1981 s.15]. Dziecko moe by
opónione w zakresie tylko jednego przedmiotu, a w drugim by na normalnym poziomie, ale
moe te zdarzy si sytuacja, e jest opónione w jednej dziedzinie z danego przedmiotu, np.
z ortografii z jzyka polskiego, a na normalnym poziomie wiadomoci z innej dziedziny, np.
gramatyki. Termin powodzenie szkolne oznacza ,,stan, kiedy dziecko uzyskuje dobre postpy
w nauce" [Tyszkowa, 1964 s.29]. Wie si ono ze skutecznoci nauczania, co jest przecie
jednym z glównych celów dydaktycznych, za niepowodzenie wie si z niespelnieniem
wymaga szkoly.
Wydaje si, e powodzenia i niepowodzenia nie dadz si wyranie rozdzieli. Mona
tylko mówi o poziomie powodze. Nawet niepowodzenia s tylko pewnym, tylko e niskim
stopniem powodze. Pewn doz niepowodze ma niemal kady ucze, który nie ma samych
najlepszych ocen. M. Radwilowicz [1978, s.255] twierdzi, e zjawiska niepowodze
dydaktycznych nie naley odnosi tylko do tych przypadków, gdy ucze nie radzi sobie z
materialem programowych, przewidzianym na klas, ale take do tych, kiedy ucze osiga
efekty znacznie poniej swoich potencjalnych moliwoci. ,,Pocztku procesu niepowodze
najczciej si nie dostrzega, ale jest to na pewno moment przelomowy dla ucznia,
powodujcy zmian stosunku dziecka do nauki, wplywajcy na dalsze jego postpy"
[Jamrozik, 1978, s. 37] .
Pierwszym wanym sygnalem pojawienia si niepowodze s oceny niedostateczne,
chocia wiadcz ju one o faktycznie zaawansowanym stopniu rozwoju tego zloonego
zjawiska. Niepowodzenia te mog by ukryte lub jawne. Niepowodzenie ukryte wystpuje
wówczas, gdy nauczyciele nie dostrzegaj braków w wiadomociach, umiejtnociach i
7
nawykach uczniów, mimo e braki tego rodzaju z punktu widzenia celów oraz programów
nauczania - rzeczywicie istniej. Niepowodzenia ukryte prowadz zazwyczaj do niepowodze
jawnych. Mamy z nimi do czynienia, gdy nauczyciel stwierdza okrelone braki w opanowanej
przez uczniów wiedzy i w rezultacie ocenia wyniki jego pracy jako ,,niedostateczne". Gdy
ocena niedostateczna nie obejmuje calorocznej pracy ucznia, lecz odnosi si do rezultatów
np.: w cigu pierwszego semestru nauki szkolnej, stanowi ona wskanik tzw. jawnego
opónienia przejciowego. Dalszym stopniem jego nasilania si jest powtarzanie klas.
Zjawisko to nosi nazw drugorocznoci. Dziecko drugoroczne to takie, które ,,z takich czy
innych powodów nie uzyskalo promocji do klasy nastpnej i musi powtarza poprzedni"
[Konopnicki, 1966, s 98]. Ostatnim najpowaniejszym stopniem rozwoju niepowodze jest
zjawisko odsiewu szkolnego, czyli ,,calkowitego przerwania przez ucznia nauki w szkole przed
jej ukoczeniem" [Kupisiewicz, 1964, s.12].
Zamieszczony schemat przedstawia w graficznym ujciu typologi niepowodze
dydaktycznych, gdzie liniami przerywanymi zaznaczono kolejno narastania poszczególnych
etapów niepowodze.
NIEPOWODZENIA SZKOLNE
NIEPOWODZENIA
WYCHOWAWCZE
NIEPOWODZENIA
DYDAKTYCZNE
UKRYTE
JAWNE
PRZEJCIOWE
WZGLDNIE
TRWALE
DRUGOROCZNO
ODSIEW
8
Drobne luki w wiadomociach niedostrzeone przez nauczyciela rozrastaj si i powoduj
powstawanie niepowodze jawnych. Te z kolei maj najpierw charakter przejciowy, a
nastpnie przez wzgldnie trwale prowadz do drugorocznoci. Niepowodzenia ukryte i jawne
o charakterze przejciowym mona jeszcze zlikwidowa.
Inny podzial niepowodze w nauce proponuje J. Konopnicki [1966, s.18-20], który
dzieli je na cztery fazy:
w pocztkowej fazie pojawiaj si pierwsze, niedostrzegalne jeszcze przez nikogo
braki w wiadomociach. Niewiedz o nich nauczyciele, mog nie wiedzie rodzice i nie
zdawa sobie sprawy sam ucze. Pojawiaj si wówczas pierwsze symptomy
niezadowolenia ze szkoly. S one najczciej wynikiem tego, e dziecko nie rozumie
czego na lekcji, nie moe nady za jej tokiem i pierwszy raz w yciu stwierdza, e
inni s lepsi.
w drugiej fazie wystpuj ju zawansowane braki w wiadomociach, chocia dziecko
wci jeszcze moe uchodzi za dobrego ucznia. Braków jest tak duo, e dziecko
ucieka si do rónych sposobów oszustwa, np.: odpisywania zada domowych.
trzecia faza charakteryzuje si sporadycznym wystpowaniem ocen niedostatecznych.
Na tym etapie wszyscy dostrzegaj, e z danym uczniem ,,jest nie najlepiej". Tu
najczciej rozpoczynaj si pierwsze oficjalne próby walki z niepowodzeniem
szkolnym.
czwarta, ostatnia faza niepowodzenia szkolnego to drugoroczno oraz wieloroczno i
odsiew szkolny, czyli oficjalne stwierdzenia niepowodze w nauce.
Wedlug W. Okonia [1987, s.39] niepowodzenia pracy dydaktycznej wi si z istnieniem
dysharmonii lub konfliktów midzy nauczycielami, uczniami i warunkami spolecznymi tej
pracy. Niepowodzenia szkolne wedlug H. Izdebskiej [1975, s.57] utosamiane s z osiganymi
przez ucznia wynikami w nauce. Takie ujecie zagadnienia odwraca uwag od spraw, które
wplywaj na uzyskiwanie takich czy innych ocen. Gin uwarunkowania tkwice w rodowisku
rodzinnym, dydaktyczno-wychowawczym funkcjonowaniu szkoly indywidualne wlaciwoci
ucznia i jego stosunki z grup rówienicz.
Analizujc wnikliwiej poszczególne fazy niepowodze w nauce szkolnej mona stwierdzi,
e postawa psychiczna zwana niepowodzeniem formuluje si bardzo wczenie, ju w klasach
pocztkowych. Im wczeniej przystpuje si do kontrakcji tym pewniejsze s jej skutki.
0 comments