Nederland en Zweden ten tijde van het Kosovo Konflict

  VOORWOORD  0

  INLEIDING  1

  VRAAGSTELLING  2

  INDELING  2

  THEORIE  3

  MEDIA EN BUITENLANDS BELEID IN NEDERLAND  5

  Operationalisatie  5

  Coderen  9

  Resultaten  14

  Conclusie  17

  MEDIA EN BUITENLANDS BELEID IN ZWEDEN  20

  Het Kosovo-conflict  20

  Het Kosovo-conflict in de Zweedse media  21

  Het Zweedse perslandschap  23

  De houding van de Zweedse regering  27

  Conclusie  32

  VERGELIJKING ZWEEDSE MET NEDERLANDSE SITUATIE  36

  LITERATUUR  37

  Voorwoord  

  Voor u ligt het resultaat van een internationaal opgezet onderzoek naar de berichtgeving  

  in Nederlandse en Zweedse dagbladen ten tijde van het Kosovo-conflict Aan het  

  onderzoek gingen drie maanden van voorbereiding vooraf in de vorm van een  

  wekelijkse werkgroep met literatuurbesprekingen en groepsopdrachten Na de eerste  

  drie maanden (trimester 2) vervolgden drie maanden (trimester 3) waarin getracht werd  

  met een groep van drie personen een zelfstandig onderzoek op te zetten en uit te voeren  

  Een van ons drieen is de afgelopen drie maanden in Zweden verbleven Daardoor werd  

  het mogelijk een vergelijkend onderzoek te doen naar de verschillen tussen Nederland  

  en Zweden wat betreft de invloed die de berichtgeving in de grootste dagbladen op het  

  gevoerde buitenlands beleid van de twee landen ten tijde van het conflict heeft gehad  

Met veel genoegen kunnen we terugkijken op drie zeer leerzame en productieve maanden. Wij willen hierbij Prof. dr. Van der Eijk bedanken voor een goede begeleiding. Door zijn ruime ervaring met het doen van wetenschappelijk onderzoek wist hij waar nodig te wijzen op de geschikte manieren om het onderzoek uit te voeren.

Inleiding

In het kader van het leeronderzoek ´Pers, Publieke opinie en internationale politiek´ hebben wij als derde groep tot taak de invloed van de media, in het bijzonder de pers op de nationale politieke besluitvorming in twee landen vergelijkend te analyseren. Het Kosovo-conflict, de eerste NAVO-oorlog, heeft al in het eerste gedeelte van het leeronderzoek vanwege zijn sterke aantrekkingskracht, wat de verhouding van media en politiek betreft, een grote rol gespeeld en zal ook nu weer de achtergrond van ons vergelijkend perspectief leveren. Dat heeft ten voordeel dat wij ons onderzoek verder op deze manier kunnen `opbouwen`. Bijzonders interessant is hierbij dat we ´de´ media met hun invloed op het officiele buitenlands beleid van een NAVO ( Nederland ), met een niet-NAVO land (Zweden) vergelijkend onderzoeken. Hierbij zou men kunnen veronderstellen dat de media in een oorlog-voerend land zich sterker rechtvaardigend en partijdig opstelt dan in een niet oorlog-voerend land, omdat er ”corpsgeest” een rol speelt. Nöelle-Neumann´s theorie van de zwijgspiraal levert een theoretische onderbouw. In het tweede geval zou men echter een meer neutraal perspectief kunnen verwachten. Het onderzoek van onze groep zal deze vraag in empirisch onderzoek in beide landen nagaan.

Vervullen de media een ´watchdog´-functie voor de politiek en de samenleving en stelt zich desnoods kritisch tegenover de eigen regering op? Of is zij tot een instrument van de politiek gedegenereert, wat de officiele linie van de politiek aan het volk verkoopt? En in hoeverre speelt de politieke partijdigheid van het eigen land een rol bij de berichtgeving van de media? Deze en andere belangrijke kwesties met impliciet grote betekenis voor democratische structuren vormen de drijfveren van ons onderzoek. Ons werk zal erop gericht zijn hierin meer duidelijkheid te verschaffen.

1

Vraagstelling

Welke invloed hadden Nederlandse en Zweedse dagbladen op het buitenlands beleid van respectievelijk Nederland en Zweden ten tijde van het Kosovo-conflict?

Indeling

Allereerst behandelen we het theoretisch kader, dat de basis vormt voor de hypotheses die in de inleiding al zijn behandeld. Daarna zal het Nederlandse deel van het onderzoek worden behandeld. Het onderzoek dat in Zweden is uitgevoerd komt hierna aan bod. Omdat de twee delen niet dezelfde methode hanteren, leek het ons duidelijker om eerst het ene land en vervolgens het andere land te behandelen.

Voor het Nederlandse deel van het onderzoek wordt beschreven hoe er te werk is gegaan en welke resultaten er zijn gevonden. Voor dit onderzoek zijn in totaal 226 artikelen bestudeerd, waarvan 108 afkomstig uit de Volkskrant en 118 uit NRC/Handelsblad. Op basis hiervan wordt geprobeerd een conclusie te trekken over de mate van beinvloeding die de media op verschillende besluiten hebben gehad, dan wel de mate van beinvloeding die verschillende besluiten op de media hebben gehad.

Het Zweedse gedeelte van het onderzoek baseert zich op materiaal dat is verzameld door contact op te nemen met parlementsleden, actievoerders en academici, die met het Zweedse Kosovovraagtsuk werken. Verder wordt gebruik gemaakt van in Zweden aanwezige instituten als het Stockholm Intstitute for Peace Research en de afdeling Peace and Conflict research van de Universiteiten Uppsala en Stockholm. Ondanks dat geen van de groepsleden de Zweedse taal beheerst, zijn er een aantal Zweedse krantenartikelen zijn geanalyseerd. Deze hebben wij eerst laten vertalen. Ten eerste wordt het Zweedse medialandschap beschreven. Vervolgens wordt onderzocht, wat de dominante mediale opinie voor invloed op het officiele beleid van het ministerie van buitenlandse zaken had. De derde stap laat zien in hoeverre media afstand kunnen nemen van hun nationale context en onpartijdig kunnen zijn.

2

Het beeld van de verhouding van de Zweedse media met haar invloed op het Zweeds buitenlands beleid zal, in tegenstelling tot het Nederlandse deel van het onderzoek, eerder naar aanleiding van het analyseren van secundaire bronnen in het Engels en interviews ontstaan. Hier ligt tegelijkertijd het methodische zwaktepunt van ons onderzoek: de analyse en vergelijking van primaire bronnen in Nederland met secundaire bronnen in Zweden. Aan het maken van de vergelijking kleven hierdoor enkele bezwaren, waarmee we in de conclusie rekening moeten houden.

Theorie

Onze theoretisch achtergrond van de verhouding tussen de media en het buitenlands beleid zullen we aan de literatuur van het eerste gedeelte van het leeronderzoek ontlenen. Hierbij spelen het eerste gedeelte van het boek ” Decisionmaking in a glasshouse” van Nacos et al, zowel als alle artikelen, die deze relatie onderzoeken, naast het voorbeeld van de invloed van de Duitse media op de regering, een grote rol. Zo kunnen we uiteindelijk ook gebruik maken van het eerder ontwikkelde onderzoeksresultaat uit de Bondsrepubliek en dat ook in en bredere context plaatsen.

Belangrijke begrippen voor ons onderzoek zijn:

Perceived public opinion: de notie van de publiek opinie bij het publiek, media en

Corpsgeest:

In het kader van het eventuele aanwezig zijn van ’corpsgeest’, beschouwen we de zwijgspiraaltheorie van Noelle Neumann. Hierin veronderstelt zij dat niet-dominante meningen in een samenleving of andere context uiteindelijk zullen verdwijnen. De drempel om niet-dominante meningen te uiten zal, omdat ze niet dominant zijn, hoger liggen dan de drempel om dominante opvattingen te uiten. Als gevolg van de vicieuze cirkel waarin de niet-dominante mening zich bevindt zal zij nooit dominant kunnen

3

worden. Als we deze achtergrond terugvoeren op het onderwerp van ons onderzoek, kunnen we veronderstellen dat de media ten tijde van het Kosovo-conflict de dominante mening veelvuldiger verkondigden dan ondergeschikte meningen. Het lezen van deze dagbladen zou vervolgens een minder veelzijdig beeld van de werkelijke aanwezigheid van verschillen binnen de maatschappij bij de lezer –in dit geval beleidsmakers– kunnen veroorzaken. Vervolgens, afhankelijk van de mate waarin beleidsmakers deze media-aandacht laten meetellen bij hun beeld van de publiek opinie, heeft dit invloed op de manier waarop besluiten worden genomen.

Om de toegenomen invloed van de media in de afgelopen decennia duidelijk te maken, hebben we hiernaast de beschikking over enkele andere theorieen. Als ambtelijke en militaire leiders in de Verenigde Staten en Europa het hebben over het ‘Vietnamsyndroom’, doelen zij op de macht van de media om de binnenlandse publieke opinie tegen militaire conflicten te keren, door lang stil te staan bij beelden van de oorlogsslachtoffers. Hoewel hier vooral op de invloed van televisie wordt gedoeld, is het onderzoeken van dagbladen in dit verband geen kwalijke zaak. Vooral als aangenomen wordt dat beleidsmakers zich eerder door een dagblad, dan door de televisie laten beinvloeden in hun besluitvorming.

Het ‘CNN-effect’ wijst op de door een globaal televisienetwerk gerezen mogelijkheid om het publiek te allen tijde direct en continu te informeren met nieuws uit alle hoeken van de wereld. Met dit effect wordt ook geduid op de mogelijkheid om bij de burger met beeldmateriaal meer emotie op te wekken. Met het ‘internetsyndroom’, tenslotte, wordt gewezen op de rol die het internet speelde tijdens de Kosovo-crisis, toen dagbladen en radiostations in Kosovo door Servische leiders werden gesloten en door Westerse journalisten geschreven berichten zoekgemaakt. Informatie bereikte de rest van de wereld via e-mail en talloze internetsites, message boards en chat rooms. 1 Deze beide theorieen lijken op het eerste gezicht misschien voorbij te gaan aan dit onderzoek, waarin de invloed van dagbladen op het beleid wordt bestudeerd. Maar de aanwezigheid van dit soort relatief nieuwe effecten van razendsnelle berichtgeving, heeft ook zijn invloed op de wereld van het dagblad. Zij profiteren van de snelle nieuwsvoorziening en kunnen brengen het nieuws daardoor aanzienlijk sneller dan voorheen.

1 Nacos, B., Shapiro, R en Isernia, P. (2000), p. 2

4

Media en buitenlands beleid in Nederland

Operationalisatie

Bronmateriaal

Wat de bronnen van analyse betreft, is er de keuze uit krant, weekblad, radio of televisie. Onze keuze van het doen van onderzoek naar kranten en niet naar televisie of radio, heeft een tweetal redenen. Ten eerste kost onderzoek doen naar radio en televisie veel meer tijd. De bronnen moeten uitgeschreven gaan worden om tot een goed onderzoek te komen. Krantenartikelen zijn al uitgeschreven. En ten tweede geven artikelen in een krant een goed beeld van het denken van de niet-politieke intellectuele elite. Deze elite heeft directe of in ieder geval grote invloed op het beleid van een land. Het schrijven van een artikel geeft de auteur de tijd om over een onderwerp na te denken en hoe het onderwerp te beschrijven. Televisie en radio zijn wat dat betreft vaak veel oppervlakkiger. De dagbladen reageren op en bepalen de stemming van een land voor een groot deel. De Telegraaf staat bekend om iedere dag dat onderwerp op de voorpagina te hebben waar Nederland die dag tijdens de koffie over praat. En de vraag of mensen hierover praten doordat het op de voorpagina van de Telegraaf staat, of omdat de krant aanvoelt waar Nederland over gaat praten, doet er in wezen niet toe.

In ons onderzoek zullen we alle soorten artikelen uit twee landelijke Nederlandse dagbladen analyseren. De Volkskrant en het NRC Handelsblad. Hoewel De Telegraaf, als grootste en meest gelezen dagblad van Nederland, eigenlijk bij geen onderzoek mag ontbreken, hebben we hem niet gekozen. De krant heeft, naar wij aannemen, een voor politici te weinig serieus en diepgravend karakter en wordt derhalve door politici minder gelezen. Omdat het hier gaat om de invloed die het dagblad heeft op de beleidsmakers, is het lezen ervan een voorwaarde. Ook hebben we niet gekozen voor het Algemeen Dagblad, omdat we wel het NRC Handelsblad en de Volkskrant wilde onderzoeken en we dus al twee kranten hadden uit van de Perscombinatie PCM. En een tweede reden was dat we het Algemeen Dagblad in het geheel niet kunnen analyseren. De krant staat bekend om haar infographics, maar hier dachten we niet veel uit te kunnen halen. Om er zeker van te zijn dat we niet hele uitgesproken en goede artikelen in onze onderzoek

5