Në gjuhësinë bashkëkohore, teoria e valencës është njëra nga teoritë themelore shumë e rëndësishme, e cila është përdorur për herë të parë në gjuhësi nga studiuesi frëng Tenieri në veprën Elementet e sintaksës strukturale.
Këtë koncept, Tenieri e huazoi nga fjalori teknik i kimisë, duke u nisur nga formula e ujit H2O që tregon se valenca e atomit të oksigjenit është e dyfishtë krahasuar me valencën e hidrogjenit. Që do të thotë se për të formuar një molekulë uji domosdo duhen dy atome oksigjen dhe një atom hidrogjen (për ndryshe nuk do të kemi përftimin e ujit). Ky koncept i përdorur me kuptim metaforik nga Tenieri gjeti zbatim edhe në gjuhësi. Kështu, për të ndërtuar një fjali gramatikore të saktë, b.f. me foljen ngjaj, është e domosdoshme që të plotësohet valenca e foljes, dmth. kjo folje kërkon dy argumente (sipas Tenierit aktant), të cilëve ajo u shkarkon rolet tematike (teoria theta), p.sh.: Agimi i ngjan babait të vet. Te kjo fjali kemi dy argumente: një argument në funksion të kryefjalës (subjektit) dhe një argument të shprehur me sintagmë emërore në rasën dhanore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Në të kundërtën, fjalia e mësipërme nuk do të jetë gramatikore, si p.sh.: *Agimi ngjan. Kjo fjali është jogramatikore, sepse mbetet pa u plotësuar valenca e foljes me një sintagmë emërore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Nga kjo analizë vihet në dukje se folja "ngjaj" është folje dyvalente.
Përmbajtja
1. Hyrje në teorinë e valencës
1.1 Klasifikimi i foljeve sipas valencës
1.1.1 Foljet zerovalente
1.1.2 Foljet njëvalente
1.1.3 Foljet dyvalente
1.1.4 Foljet trivalente
2. Analiza e roleve tematike dhe pozicioni sintaksor
3. Aplikimi i teorisë së valencës në gjuhën shqipe dhe krahasimi me gjuhët e tjera
Objektivat dhe tematikat kryesore
Kjo punim shqyrton teorinë e valencës si një koncept themelor në gjuhësinë bashkëkohore, duke analizuar se si foljet caktojnë role tematike për argumentet e tyre për të formuar fjali gramatikore të sakta. Hulumtimi përqendrohet në vlerësimin e valencës së foljeve në gjuhën shqipe përmes një këndvështrimi gjenerativist, duke e krahasuar atë me strukturat e gjuhës gjermane dhe angleze për të shpjeguar funksionet sintaksore dhe semantike.
- Historia dhe prejardhja e konceptit të valencës nga Lucien Tesnière.
- Klasifikimi i foljeve në zerovalente, njëvalente, dyvalente dhe trivalente.
- Dallimi ndërmjet argumenteve obligative dhe adjunktëve fakultativë.
- Analiza e roleve tematike (agjent, pësues, përfitues, temë) në sintaksë.
- Rëndësia e pozicionit sintaksor (pozicioni theta) për plotësimin e valencës.
Axherpt nga libri
Në gjuhësinë bashkëkohore, teoria e valencës është njëra nga teoritë themelore shumë e rëndësishme
Në gjuhësinë bashkëkohore, teoria e valencës është njëra nga teoritë themelore shumë e rëndësishme, e cila është përdorur për herë të parë në gjuhësi nga studiuesi frëng Tenieri (Tesnier 1893–1954) në veprën Elementet e sintaksës strukturale (Elements de Syntaxe structurale, 1959; vepër e botuar pas vdekjes së tij). Këtë koncept, Tenieri e huazoi nga fjalori teknik i kimisë, duke u nisur nga formula e ujit H2O që tregon se valenca e atomit të oksigjenit është e dyfishtë krahasuar me valencën e hidrogjenit. Që do të thotë se për të formuar një molekulë uji domosdo duhen dy atome oksigjen dhe një atom hidrogjen (për ndryshe nuk do të kemi përftimin e ujit). Ky koncept i përdorur me kuptim metaforik nga Tenieri gjeti zbatim edhe në gjuhësi.
Kështu, për të ndërtuar një fjali gramatikore të saktë, b.f. me foljen ngjaj, është e domosdoshme që të plotësohet valenca e foljes, dmth. kjo folje kërkon dy argumente (sipas Tenierit aktant), të cilëve ajo u shkarkon rolet tematike (teoria theta), p.sh.: Agimi i ngjan babait të vet. Te kjo fjali kemi dy argumente: një argument në funksion të kryefjalës dhe një argument të shprehur me sintagmë emërore në rasën dhanore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Në të kundërtën, fjalia e mësipërme nuk do të jetë gramatikore, si p.sh.: *Agimi ngjan. Kjo fjali është jogramatikore, sepse mbetet pa u plotësuar valenca e foljes me një sintagmë emërore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Nga kjo analizë vihet në dukje se folja “ngjaj” është folje dyvalente.
Përmbledhja e kapitujve
Hyrje në teorinë e valencës: Kapitulli prezanton origjinën e konceptit të valencës në gjuhësi dhe rolin e saj në ndërtimin e fjalive gramatikore.
Klasifikimi i foljeve sipas valencës: Ky kapitull ofron një klasifikim të detajuar të foljeve në shqipe dhe gjuhë të tjera, bazuar në numrin e argumenteve që ato kërkojnë.
Analiza e roleve tematike dhe pozicioni sintaksor: Kapitulli trajton mënyrën se si foljet caktojnë role semantike mbi sintagmat në pozicionet përkatëse sintaksore (theta).
Aplikimi i teorisë së valencës në gjuhën shqipe dhe krahasimi me gjuhët e tjera: Kapitulli diskuton vlefshmërinë e teorisë së valencës për gjuhën shqipe dhe përfitimet nga aplikimi i saj në studimet gjuhësore moderne.
Fjalë kyçe
valenca, folje, argumente, role tematike, teoria theta, sintaksë, gjuhësi gjenerative, zerovalente, njëvalente, dyvalente, trivalente, adjunkt, kundrinor, kryefjalë, pozicion sintaksor.
Pyetjet më të shpeshta
Për çfarë bëhet fjalë në këtë punim?
Ky punim trajton teorinë e valencës së foljeve, një koncept që shpjegon se si foljet kërkojnë një numër të caktuar argumentesh për të formuar një fjali të plotë dhe gramatikisht të saktë.
Cilat janë temat kryesore të trajtuara?
Temat përfshijnë historikun e teorisë së valencës, klasifikimin e foljeve sipas numrit të argumenteve (zerovalente deri trivalente) dhe analizën e roleve semantike që u caktohen këtyre argumenteve.
Cili është qëllimi kryesor i punimit?
Qëllimi është të tregojë se si teoria e valencës mund të përdoret për të shpjeguar më saktë strukturën e gjuhës shqipe dhe pse disa fjali që shkelin rregullat e valencës konsiderohen jogramatikore.
Çfarë metodologjie shkencore përdoret?
Përdoret metoda e analizës gjuhësore krahasuese, duke u mbështetur në teoritë e gjuhësisë gjenerative dhe shembujt nga gramatika gjermane dhe angleze për të ilustruar parimet universale të valencës.
Çfarë trajtohet në pjesën kryesore të punimit?
Pjesa kryesore fokusohet në klasifikimin e foljeve, dallimin midis argumenteve obligative dhe adjunktëve fakultativë, si dhe rolin e pozicioneve sintaksore (pozicionet theta) në caktimin e roleve tematike.
Cilat janë fjalët kyçe që karakterizojnë punimin?
Fjalët kyçe janë valenca, folja, argumentet, rolet tematike, teoria theta, sintaksa, gjuhësia gjenerative dhe klasifikimi i foljeve sipas valencës.
Pse është e rëndësishme dallimi ndërmjet argumentit dhe adjunktit (plotësit)?
Dallimi është vendimtar sepse argumentet janë të domosdoshme për plotësimin e valencës së foljes, ndërsa adjunktët janë elemente fakultative, mosprania e të cilëve nuk e bën fjalinë jogramatikore.
Si shpjegohet fakti që disa folje nuk marrin kryefjalë (si "Mollët m'i ka ënda")?
Autori shpjegon se këto folje kanë aftësinë të marrin argumente të brendshme, por valenca e tyre sintaksore dhe semantike nuk lejon shkarkimin e rolit tematik mbi një argument në funksion të kryefjalës.
- Arbeit zitieren
- Dr. Xhafer Beqiraj (Autor:in), 2014, Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes, München, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/336947
