Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes


Scientific Essay, 2014
10 Pages

Excerpt

Xhafer Beqiraj

Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes

Në gjuhësinë bashkëkohore, teoria e valencës është njëra nga teoritë themelore shumë e rëndësishme, e cila është përdorur për herë të parë në gjuhësi nga studiuesi frëng Tenieri ((Tesnier 1893–1954) në veprën Elementet e sintaksës strukturale (Elements de Syntaxe structurale, 1959; vepër e botuar pas vdekjes së tij). Këtë koncept, Tenieri e huazoi nga fjalori teknik i kimisë, duke u nisur nga formula e ujit H2O që tregon se valenca e atomit të oksigjenit është e dyfishtë krahasuar me valencën e hidrogjenit. Që do të thotë se për të formuar një molekulë uji domosdo duhen dy atome oksigjen dhe një atom hidrogjen (për ndryshe nuk do të kemi përftimin e ujit). Ky koncept i përdorur me kuptim metaforik nga Tenieri gjeti zbatim edhe në gjuhësi. Kështu, për të ndërtuar një fjali gramatikore të saktë, b.f. me foljen ngjaj, është e domosdoshme që të plotësohet valenca e foljes, dmth. kjo folje kërkon dy argumente (sipas Tenierit aktant), të cilëve ajo u shkarkon rolet tematike (teoria theta), p.sh.: Agimi i ngjan babait të vet. Te kjo fjali kemi dy argumente: një argument në funksion të kryefjalës[1] (subjektit) dhe një argument të shprehur me sintagmë emërore në rasën dhanore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Në të kundërtën, fjalia e mësipërme nuk do të jetë gramatikore, si p.sh.: *Agimi ngjan. Kjo fjali është jogramatikore, sepse mbetet pa u plotësuar valenca e foljes me një sintagmë emërore në funksion të kundrinorit të zhdrejtë. Nga kjo analizë vihet në dukje se folja “ngjaj” është folje dyvalente. Sipas teorisë së valencës, foljet e shqipes dhe të gjuhëve të tjera klasifikohen në folje zerovalente, njëvalente, dyvalente, trivalente[2], si p.sh.:

1) folje zerovalente: bubullon, vetëtinë, gjëmon etj.;
2) folje njëvalente: eci, fle, rri, teshtij, mjaullin, pëllet, leh, ulërinë, etj.;
3) folje dyvalente: ngjaj, përngjaj, pëlqej, vështroj, shikoj, shkruaj, vizatoj, studioj, lëroj etj.;
4) folje trivalente: dhuroj, jap, fal, them, përkthej, sjell, bie, përgatit, krahasoj etj.

1) Në klasën e foljeve zerovalente hyjnë foljet që dalin pa argumente, si p.sh.: bubullon, vetëtin gjëmon etj. Quhen folje zerovalente, sepse këto folje nuk marrin fare argumente dhe si të tilla nuk kanë aftësi të caktojnë as role tematike (teoria theta). Në gramatikën tradicionale të shqipes, këto folje quhen pavetore, kurse në gramatikën gjenerative kjo klasë foljesh quhet zerovalente. Foljet e sipërpërmendura, në të vërtetë, nuk janë pa vetë që të quhen pavetore. Ato dalin gjithmonë në vetën e tretë, që dmth. se kanë vetë, prandaj do të ishte shumë më mirë që këto folje të quhen zerovalente.

2) Foljet njëvalente janë ato folje, të cilat kërkojnë vetëm një argument për të plotësuar valencën e tyre. Folje të tilla, siç u tha më lart, janë: fle, rri, teshtij, eci etj., të cilat kërkojnë një argument në funksion të kryefjalës (argument i jashtëm), kurse çdo sintagmë tjetër e shtuar del si përbërës fakultativ, dmth. shtesë (adjunkt – plotës) që sjell një të dhënë të re, por është jo e domosdoshme për ta bërë ose jo një fjali gramatikore. Ja disa shembuj për foljet njëvalente:

a) shq . Agimi fle. gjerm . Karl schläft. ang . David sleep.

Por kësaj fjalie mund t'i shtojmë edhe ndonjë shtesë fakultative, p.sh.: Agimi fle në dhomën e gjumit . Sintagma parafjalore (SP) [ në dhomën e gjumit ] është përbërës fakultativ, dmth. mosprania e saj nuk e bën fjalinë jogramatikore. Mirëpo adjunkti (plotësi) mund të jetë i domosdoshëm, atëherë kur folje të caktuara kërkojnë që të plotësohen domosdo prej tyre, p.sh.:

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

3) Foljet dyvalente janë ato folje të cilat për të plotësuar valencën e tyre kërkojnë dy argumente mbi të cilat i shkarkojnë rolet teamtike (apo semantike) dhe kështu të ngopin valencën e vet. Folje të tilla janë: ngjaj, përngjaj, vështroj, shkruaj etj., Ja disa shembuj për këtë klasë foljesh krahasuar edhe në gjermanishte dhe anglishte:

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

Te shembujt e mësipërm, folja shikoj dhe shkruaj janë dyvalente, sepse domosdo kërkojnë dy argumente për të shkarkuar rolet tematike dhe kështu të plotësojnë valencën e tyre. Sikundërqë duket, folja shikoj (sehen, to watch) dhe shkruaj (schreibe, write) kërkojnë një sintagmë emërore në funksion të kryefjalës (argument i jashtëm) dhe një sintagmë emërore (argument i brendshëm) në rasën kallëzore në funksion të kundrinorit të drejtë. Pra në përputhje me funksionet që kryejnë në fjali, sipas R. Memushajt, argumentet kanë role tematike, si veprues (agent), pësues (experiencer), përfitues (beneficiary) temë (pacient) [3] varësisht nga kuptimi leksiko-gramatikor i kallëzuesit, i cili çdo argumenti i cakton një funksion semantik (ose ndryshe rol tematik). Në qoftë se fjalia Vjollca shikon filmin zgjerohet me përbërës të tjerë (ose, nëse mungon njëri nga argumentet obligative) do të kemi thyerje të parimit të projektim, p.sh.:

a) Vjollca shikon filmin në kinema.
b) *Vjollca shikon filmin Petritit.
c) *Vjollca shikon filmit.

Sintagma parafjalore te shembulli (a) [ në kinema ] është plotës (adjunkt) që sjell një të dhënë të re, por është përbërës fakultativ, e cili nuk lidhet me rolet tematike të foljes, sepse valencën e foljes shikoj e plotësojnë argumentet e shprehura me sintagma emërore (SE): [ Vjollca ] dhe [ filmin ] (njëri argument i jashtëm, kurse tjetri argument i brendshëm). Në shembullin (b), sintagma emërore [Petritit] në funksion të kundrinorit të zhdrejtë nuk përputhet në rrjetin tematik dhe me valencën e foljes "shikoj", prandaj fjalia del jogramatikore. Në rastin e dhënë, folja "shikoj" kërkon t'i shkarkojë rolet semantike mbi një sintagmë emërore në funksion të kryefjalës dhe një rol tematik tjetër mbi sintagmën emërore (në rasën kallëzore) në funksion të kundrinorit të drejtë. Mirëpo kjo folje nuk ka mundësi t'i caktojë rol tematik një sintagme emërore në shembullin e dhënë (në rasën dhanore)[4]. Për këtë çështje, Rami Memushaj thotë: "Elementet të cilave u caktohen role semantike nga një folje, për t'i marrë këto role, duhet të ndodhen në pozicionin e duhur sintaksor, të cilat quhen pozicione theta. P.sh., folja fle duhet të ketë një gjymtyrë në pozicionin e kryefjalës që t'i caktojë rolin e vepruesit; por kjo folje nuk ka rol pësuesi për të caktuar" (Gjuhësia gjenerative, 2008: 167).

Në gramatikën e gjermanishtes, kjo çështje del e zgjidhur mjaft mirë. Në këtë gramatikë foljet klasifikohen në disa grupe, duke u mbështetur në atë se mbi cilat sintagma ato i shkarkojnë rolet tematike për të plotësuar valencën e vet ( mbi një sintagmë në rasën emërore, kallëzore, dhanore apo njëherazi mbi dy sintagma kallëzore-dhanore etj.). Kjo vë në dukje edhe një fakt tjetër: argumentohet se folja është rasë caktuese dhe kategoria e rasës së emrit është tipar i painterpretueshëm (shih R.M., Gjuhësia gjenerative, 2006). Në vijim po i sjellim disa shembuj sipas valencës nga gramatika e gjermanishtes, si p.sh.:

a) folje + plotësor[5] emëror (verb + Nominalergänzung): sein werden, heißen, p.sh.:

Das ist Rolf Schneider – “Ky është Rolf Shnajder

Er ist Student – “Ai është student

Sie heißt Karin – “Ajo quhet Karin

Sie ist nett – “Ajo është e këndshme;

b) folje + plotësor në kallëzore (Verb + Akkusativergänzung): abholen, ansehen, anziehen, bauen, bekommen, bemerken, besuchen, bringen, einladen, erkennen, essen etj., p.sh.:

Sie sucht einen Stuhl – “Ajo kërkon një karrige”,

Sie sucht den Verkäufer – “Ajo kërkon shitësin”,

c) folje + plotësor në dhanore ( Verb + Dativergänzung): fehlen, folgen, gefallen, helfen, passen, schmecken, stehen, zuhören, zuschau-en etj., p.sh.:

Das Buch gehört mir – “Libri përket mua[6].

Siç shihet, ky klasifikimi në gjermanishte dëshmon se folja i cakton rasë sintagmës emërore dhe ndarja e tyre bëhet sipas parimit të roleve tematike dhe shkarkimi i këtyre roleve bëhet mbi sintagmat emërore (në rasën emërore, kallëzore, dhanore etj.). Nga shembujt e mësipërm shihet se foljet b.f. folje + plotësor në kallëzore (Verb + Akkusativergänzung) u caktojnë role tematike (dhe rasë) emrave në rasën kallëzore (dhe emërore - argument i jashtëm). Në qoftë se në vend të argumentit (plotësorit) të rasës kallëzore vendosim një argument në rasën dhanore, do të kemi, sipas teorisë së sintagmës, një projektim jogramatikore, prandaj këto folje nuk kanë mundësi të shkarkojnë rolin tematik mbi një sintagmë (SE) në rasën dhanore, sepse sintagma duhet të jetë në pozicionin sintaksor theta, si p.sh.:

*[SE [EAna]] [SF [F sucht [SE [Ny einem [E Stuhl]]]]]]][7]

( krh. *Ana kërkon një karrigeje.)

Folja suchen kërkon të shkarkojë rolin semantik (të brendshëm) mbi një sintagmë emërore (në kallëzore), mirëpo në vend të saj del një sintagmë emërore në rasën dhanore. Në këtë rast fjalia është jogramatikore, sepse thyhen parimet e valencës, roleve tematike dhe të caktimit të rasës. I sollëm këta shembuj nga gjermanishtja për të parë zbatimin e kësaj teorie dhe adekuacinë përshkruese dhe shpjeguese që jep valenca si teori universale në linguistikë, por fare pak e rrahur në shqipe.

4) Një klasë më vete përbëjnë foljet trivalente, të cilat domosdo kërkojnë tri argumente për të shkarkuar rolet tematike. Folje të tilla janë: dhuroj, jap, fal, them etj. Këto folje kërkojnë, siç u tha, tri argumente (varësisht nga valenca e foljes): një në funksion të vepruesit (kryefjalës), një në funksion të përfituesit (kundrinorit të zhdrejtë) dhe një tjetër në funksion të pësuesit (kundrinorit të drejtë) a temës. Çdo shtesë tjetër, përveç tri argumenteve, del fakultative. Në vijim po i japim disa shembuj:

a) Petriti i dhuroi shokut të tij një libër.

b) Hans gab seinem Freund einen Buch.

c) He gave his friend a book.

Siç shihet, folja dhuroj (geben, to give) domosdo kërkon tri argumente për të shkarkuar rolet tematike, kurse mungesa e njërit nga argumentet e bën fjalinë jogramatikore, sepse një rol tematik mbetet pa u shkarkuar mbi një argument (sintagmë), p.sh.: * Petriti i dhuroi një libër [shokut të tij] del jogramatikore, sikurse edhe * Petriti i dhuroi shokut të tij [një libër]. Të dy fjalitë janë jogramatikore, ngaqë folja kërkon të shkarkojë tri role tematike, ndërsa mungesa e një argumenti bën që një rol tematik të mungojë në plotësimin e valencës së foljes dhe në shkarkimin e roleve semantike. Kurse, në anën tjetër, një argument nuk mund të marrë dy role semantike (theta). Për këtë Çomski thotë:

[...]


[1] Në shqipe kryefjala mund edhe të mos jetë e shprehur fonetikisht, por ajo nënkuptohet. Ky parameter e bën të ndryshojë shqipja në krahasim me gjermanishten, anglishten etj., sepse te këto të fundit, kryefjala duhet domosdo të shprehet fonetikisht, për ndryshe fjalia është jogramatikore, p.sh. *regnet (es regnet), *raining (it's raining).

[2] Shih: Josif Mita, Hyrje në sintaksën gjenerative, Shpresa, Prishtinë, 2005, f. 62.

[3] Shih: Rami Memushaj, Gjuhësia gjenerative, SHBLU, Tiranë, 2008, f. 167.

[4] Në gramatikën e gjermanishtes, folja sehen (shikoj) konsiderohet folje që merr plotësor në rasën kallëzore (Akkusativergänzung).

[5] Plotësor – argument.

[6] H. Aufderstrße, J. Müller, Th. Storz, Delfin, Max Hueber Verlag, Ismaning – Deutschland, 2002, f. 51.

[7] Përbërësit e drejtpërdrejtë të fjalisë (EPT) sipas kllapave të etiketuara.

Excerpt out of 10 pages

Details

Title
Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes
Course
The conference "Science Week 2014", MEST, Prishtinë, 2014
Author
Year
2014
Pages
10
Catalog Number
V336947
ISBN (eBook)
9783656989059
ISBN (Book)
9783656989066
File size
971 KB
Language
Albanian
Quote paper
Dr. Xhafer Beqiraj (Author), 2014, Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes, Munich, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/336947

Comments

  • No comments yet.
Read the ebook
Title: Një vështrim i shkurtër për valencën dhe rolet tematike të foljes


Upload papers

Your term paper / thesis:

- Publication as eBook and book
- High royalties for the sales
- Completely free - with ISBN
- It only takes five minutes
- Every paper finds readers

Publish now - it's free