Al sinds mensenheugenis vertellen mensen verhalen aan elkaar. Maar die verhalen vertellen in zekere zin ook zichzelf. De titel van deze thesis kan daarom op twee manieren worden begrepen:
Ten eerste kan men ervan uitgaan dat er altijd een verteller is die een verhaal vertelt aan een ander. In dien verstande is de setting van een verhaal in de wereld altijd dialogisch van aard – ongeacht de vorm waarin een verhaal zijn beslag krijgt, als fictief verhaal of als wetenschappelijk traktaat.
Maar verhalen scheppen ook hun eigen wereld en daarin heeft hun narratieve zeggingskracht zich losgekoppeld van hun schepper. Om het in filosofische termen uit te drukken: de geest van het verhaal heeft zich verzelfstandigd en tot op zekere hoogte gematerialiseerd. Hij bestaat uit letters en woorden die in een bepaalde volgorde zijn geplaatst. In die geobjectiveerde vorm is het éne verhaal vervolgens overgeleverd aan lezers die het, ieder op zijn eigen wijze, in een oneindige veelvoud van interpretaties en verwerkingen opnieuw tot leven wekken.
Zo komen de twee werelden, die van de verhalenverteller en die van de lezer of toehoorder, samen in een nieuw verhaal: een verhaal over een verhaal. Anders gezegd: het verhaal krijgt een geschiedenis, krijgt geschiedenissen. Dat kan op collectief vlak gebeuren in de traditie. Wanneer verhalen door de tijd heen worden overgeleverd van de ene generatie op de andere, van de ene plaats naar de andere, krijgen zij al naar gelang die tijd en plaats steeds weer een andere betekenis. Het verhaal blijft niet hetzelfde, maar wordt steeds weer iets anders. Dit geldt niet alleen voor de literatuur, vooral die van de zogenaamde canon, maar ook voor het ‘verhaal’ van de filosofie, dat steeds weer voeding geeft aan nieuwe filosofische vragen.
Maar het gebeurt ook op individueel vlak. De geest van het verhaal raakt onze identiteit en verandert deze. Of het nu filosofische, religieuze of literaire vertellingen zijn, de ‘geest’ van een verhaal genereert menselijke emoties en beweegt de menselijke ziel . We blijven onder het luisteren naar of lezen van verhalen niet alleen onberoerd, maar leren ook ons eigen leven als een verhaal zien. En ook daarin wordt duidelijk dat ons ‘ik’ niet is, maar wordt. [...]
Inhoudsopgave
1. Er was eens…
Ten geleide
Opzet langs twee lijnen
De moraal van een verhaal
2. Het Kralenspel: introductie
Hermann Hesse als filosofisch auteur?
Wat is het Kralenspel?
Het vertellen als spel van mogelijkheden en het belang van vriendschappen
3. Eerste interpretatie van Het Kralenspel
Doorbreking van de romantische utopie en ombuiging van het klassieke ‘Bildungs’-ideaal
Pleidooi voor een humanisme zonder overkoepelende moraal
De allegorische les wordt vervangen door een levensles
Het spel als metafoor voor de menselijke keuzevrijheid
Het Kralenspel als louter esthetisch discours?
Resumé en verdere vraagstelling
4. Paul Ricoeur: literatuur als middel tot zelfreflectie
Hermeneutiek van het zelf-verstaan
Narratieve identiteit als oscillatie tussen het Zelf en de ander
Positieve tegenover negatieve vrijheid: het verschil tussen ethiek en moraal
Het spel als narratief metaniveau van de zelfbespiegeling
5. Filosofie en Literatuur: een demarcatie
Kenmerken van het literaire discours en van het filosofische discours
Filosofie: Pleidooi voor phronēsis bij Ricoeur
Literatuur: Pleidooi voor phronēsis in Het Kralenspel
Conclusies
Doelstelling en thematische focus
Deze masterthesis onderzoekt de filosofische zeggingskracht van literatuur, met Hermann Hesses roman Het Kralenspel als casus. De centrale vraag richt zich op de wijze waarop literaire fictie filosofische inhouden kan weergeven en of zij een eigen bijdrage levert aan de beantwoording van levensvragen, waarbij het werk van de filosoof Paul Ricoeur over narratieve identiteit als theoretisch kader dient.
- De dualiteit tussen lichaam en geest in Hesses Het Kralenspel.
- De vergelijking tussen het literaire discours en het theoretisch-filosofische discours.
- Het concept van narratieve identiteit bij Paul Ricoeur.
- De ethische dimensie van zelfreflectie door middel van literatuur.
- De rol van ‘het spel’ als metafoor voor menselijke keuzevrijheid en zingeving.
Auszug aus dem Buch
Het Kralenspel als metafoor voor de menselijke keuzevrijheid
Nu volgt eerst een uiteenzetting van de betekenis van het spelmotief in de roman zelf. In de symbolische functie van het ‘spel’ als principe dat geest en materie met elkaar verenigt, verbeelding tot realiteit kan laten worden, en zowel spel als ernst in gelijke mate representeert– er staat tenslotte iets op het spel! –, gaat het erom om tegengestelde polen in balans te brengen. Bij Friedrich Schiller heeft de menselijke speeldrift vooral een esthetische functie. De mens leert via de kunst. Maar bij Hesse vinden we een andere opvatting van het spel. Ook een mensenleven heeft spelkarakter: de mens moet zich lerend opstellen en via zelfinzicht zijn eigen weg bepalen. Het spel heeft een symbolisch karakter en staat ten dienste van de socialisatie en zelfwording: “daarom is elk spel een goede school van de gehoorzaamheid”. De ernst van het spel toont zich in de werkelijkheid van ieder mensenleven.
Het boek thematiseert het Kralenspel op drie verschillende niveaus:
1. als formele en universele taal waarmee alle kennisgebieden bij elkaar gebracht kunnen worden (als materiële betekenisdrager);
2. als potentie van ieder mens het spel te spelen (potentie van iedere speler);
3. als idee an sich (= de scheppende geest).
Alle niveaus verwijzen naar een antropologisch uitgangspunt, namelijk dat de mens in staat is zijn verbeelding te gebruiken, waardoor hij een symbolische orde kan scheppen in de chaos; zo kan hij spelenderwijs leren en nieuwe inzichten verwerven. In overdrachtelijke zin wordt hiermee de eigenlijke functie van literatuur tot uitdrukking gebracht: ook literaire fictie biedt immers de mogelijkheid om de werkelijkheid via de verbeeldingskracht te herkennen, te ordenen en te herscheppen.
Samenvatting van de hoofdstukken
1. Er was eens…: Deze inleiding introduceert de thesis door te stellen dat verhalen een fundamentele rol spelen in de vorming van menselijke identiteit en morele reflectie.
2. Het Kralenspel: introductie: Het hoofdstuk bespreekt de inhoud en context van Hesses roman, waarbij de figuur van Jozef Knecht en het thema van de dualiteit tussen lichaam en geest centraal staan.
3. Eerste interpretatie van Het Kralenspel: Dit hoofdstuk analyseert de roman als een doorbreking van de romantische utopie en onderzoekt het spel als metafoor voor de menselijke keuzevrijheid.
4. Paul Ricoeur: literatuur als middel tot zelfreflectie: De hermeneutiek van Paul Ricoeur wordt geïntroduceerd om de narratieve identiteit en het verschil tussen ethiek en moraal te verklaren in de context van de roman.
5. Filosofie en Literatuur: een demarcatie: Het afsluitende hoofdstuk trekt een grens tussen het literaire en het filosofische discours en beantwoordt de hoofdvraag over de rol van literatuur bij morele vorming.
Sleutelwoorden
Hermann Hesse, Het Kralenspel, Paul Ricoeur, narratieve identiteit, filosofie, literatuur, ethiek, moraal, phronēsis, zelfreflectie, lichaam-geest dualiteit, hermeneutiek, Bildung, existentialisme, identiteitsvorming.
Veelgestelde vragen
Wat is het fundamentele doel van deze masterthesis?
Het hoofddoel is om te onderzoeken hoe literaire teksten, specifiek Het Kralenspel van Hermann Hesse, filosofische inhouden weergeven en bijdragen aan ethische zelfreflectie, in vergelijking met het theoretisch-filosofische discours.
Welke centrale thema’s worden behandeld?
De centrale thema's zijn de lichaam-geest dualiteit, de rol van narratieve identiteit, de ethische implicaties van keuzes in een veranderende wereld en het verschil tussen kunst en wetenschappelijke rationaliteit.
Wat is de voornaamste onderzoeksvraag?
De auteur vraagt zich af of narratieve fictie in staat is om filosofische inhouden te thematiseren die anderszins niet via het gangbare theoretisch-filosofische discours uitgedrukt kunnen worden.
Welke wetenschappelijke methode wordt toegepast?
De methode is gebaseerd op een contrasterende tekstanalyse (close reading) en een hermeneutische benadering, waarbij Hesses werk wordt gespiegeld aan het gedachtegoed van Paul Ricoeur.
Wat staat er centraal in het hoofddeel?
In het hoofddeel worden Hesses roman en Ricoeurs hermeneutiek geanalyseerd, waarbij wordt gekeken hoe persoonlijke ontwikkeling en ethisch handelen binnen een literaire ruimte kunnen worden vormgegeven.
Welke sleutelwoorden typeren dit werk?
De kernwoorden zijn onder andere narratieve identiteit, ethiek, phronēsis, zelfreflectie, hermeneutiek en de wisselwerking tussen literatuur en filosofie.
Hoe verhoudt de figuur Jozef Knecht zich tot de ethiek?
Knecht symboliseert de zoekende mens die leert dat ethiek geen abstract dogma is, maar een levenshouding die voortdurend getoetst moet worden aan de eigen concrete daden en ervaringen.
Waarom is de vergelijking met Paul Ricoeur essentieel?
Ricoeurs filosofie biedt een kader om te begrijpen hoe mensen via verhalen hun leven sturen en hun identiteit vormen, wat nauw aansluit bij de manier waarop Knecht in de roman zijn eigen leven als een narratief project ziet.
- Citation du texte
- Ralph Wallenborn (Auteur), 2015, Verhalen vertellen. Das Glasperlenspiel als filosofisch werk?, Munich, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/343405
