Er bestaat geen onderzoeksconsensus over de aard van de filosofische bijdragen uit de vroege Duitse romantiek. Aan de ene kant wordt deze periode bijvoorbeeld als een tijdperk van ‘het gevoel’ weergegeven, aan de andere kant zijn er ook interpreten die wijzen op het rationele karakter van de vroege Duitse romantiek. In deze scriptie zal ik het oeuvre van Georg Friedrich Philipp Freiherr von Hardenberg (pseudoniem: Novalis, (1772-1801)) analyseren aan de hand van het voor Novalis zeer centraal staande begrip Bildung. Dit concept verzet zich tegen een indeling langs de lijnen van de gangbare interpretaties en leent zich wegens deze reden voor een meer inclusieve lezing van Novalis’ werken. In het begrip Bildung verschijnt de mens als een dynamisch en strevend wezen dat in de gemeenschap en in wisselwerking met de natuur tot een gelijkwichtige ontplooiing van ál haar faculteiten komt.
Inhoudsopgave
1. Introductie en vraagstelling
1.1 Relevantie van het onderzoek en algemene introductie
1.2 Plan van aanpak en de hoofdvraagstelling
2. Kant en Fichte: systematische en organicistische vormen van eenheid
2.1 De doorwerking van Kants derde kritiek in het werk van de vroege Duitse romantici
2.2 De transcendentale eenheid van mechanistische en organicistische verklaringswijzen
2.3 De reactie van de romantici op de pogingen om een transcendentale eenheid te bewerkstelligen
3. Novalis’ conceptie van Bildung
3.1 Relevantie van het Bildungsconcept in Novalis’ werken
3.2 Bildung: een definitiekwestie?
3.3 Een typologie van Bildung
3.3.1 Vrijheid en organicisme
3.3.2 De natuur als vriend
3.3.3 Bildung en gemeenschap
3.3.4 Bildung als streven
3.3.5 Bildung als een harmonieuze ontplooiing van menselijke faculteiten
3.3.5.1 Bildung en taal: voelend denken en denkend voelen
3.3.6 Bildung als intuïtie én ervaring
4. Conclusie
5. Bibliografie
Doelstelling en thematiek
Deze scriptie onderzoekt het concept Bildung in het werk van de vroege Duitse romanticus Novalis. Het centrale doel is om aan te tonen hoe dit concept een integratieve functie vervult binnen zijn oeuvre, waarbij het traditionele tegenstellingen tussen rede en gevoel, en tussen subject en object, opheft in een dynamisch proces van zelfontplooiing binnen een sociale en natuurlijke context.
- De invloed van Kant en Fichte op de vroege Duitse romantiek.
- De herwaardering van het organische mensbeeld versus mechanistische verklaringsmodellen.
- De rol van taal, dialoog en poëzie in het vormingsproces.
- De verbinding tussen subjectiviteit en de maatschappelijke gemeenschap.
- De synthese van intuïtie en ervaring in de menselijke ontwikkeling.
Auszug aus dem Buch
3.1 Relevantie van het Bildungsconcept in Novalis’ werken
In verschillende contexten wordt duidelijk hoe belangrijk het concept Bildung is voor Novalis. Zijn roman Heinrich von Ofterdingen, zijn beroemdste werk, kan bijvoorbeeld worden beschouwd als een Bildungsroman. Novalis hield zich intensief bezig met een andere beroemde Bildungsroman; Wilhelm Meisters Lehrjahre, geschreven door Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). In Goethes roman werd de ontwikkelingsgang van Wilhelm Meister beschreven, die na lange omzwervingen met een theatergroep werd voorbereid op het bestaan als koopman. In Heinrich von Ofterdingen is het niet het bewustzijn van koopman – of algemener gesteld: de in het economisch verkeer opgaande burger – dat de overhand zal krijgen, maar het bewustzijn van de dichter. Hans-Joachim Mähl wijst er echter terecht op dat Novalis geen absoluut onderscheid aan wilde brengen tussen zijn aanpak en die van Goethe. Deze vooronderstelling berust op aannames dat Novalis de ontwikkelingsgang van Wilhelm Meister zou verwerpen en in plaats daarvan zou kiezen voor de mysterieuze Mignon; de personificatie van de poëzie in Wilhelm Meisters Lehrjahre. In de lezing van Berlin zouden de Romatici Goethes roman vooral waarderen omdat hij hierin met veel classicistische regels zou hebben gebroken. Echter, Novalis is vrij duidelijk als hij Goethe om diens kwaliteiten als ‘Darsteller’ prijst; elke gebeurtenis, hoe ‘onbeduidend’ ook, wordt in betrekking gebracht tot “wichtigern Begebenheiten”. Novalis bekritiseert Goethe dan ook niet zozeer omdat hij niet over de nodige dichterlijke kwaliteiten zou beschikken; Novalis looft Goethe juist om diens weergave van concrete gebeurtenissen die ook een rol in het leven van de dichter hebben. Novalis hecht inderdaad ook een groot belang aan poëzie; poëzie is voor hem niets anders dan waarheid en Heinrich von Ofterdingen is zelf een verhaal over de ontwikkelingsgang van Heinrich als dichter. Poëzie moet echter, zoals later nog zal blijken, begrepen worden als een verbinding tussen ‘binnen- en buitenwereld’, waardoor de dichter niet in absolute oppositie tot de koopman komt te staan.
Samenvatting van de hoofdstukken
1. Introductie en vraagstelling: Introduceert de filosofische context van de vroege Duitse romantiek en formuleert de onderzoeksvraag naar de integratieve rol van het concept Bildung in Novalis' werk.
2. Kant en Fichte: systematische en organicistische vormen van eenheid: Analyseert hoe de romantici reageerden op de filosofische systemen van Kant en Fichte, met name de spanning tussen mechanistische en organische verklaringswijzen.
3. Novalis’ conceptie van Bildung: Het hoofddeel waarin het begrip Bildung in de roman en fragmenten van Novalis wordt uitgewerkt als een dynamisch proces van zelfontplooiing en verbinding.
4. Conclusie: Vat samen hoe Bildung dient als conceptueel middel om een integratieve lezing van Novalis' oeuvre mogelijk te maken en de kloof tussen subject en object te overbruggen.
5. Bibliografie: Biedt een overzicht van de geraadpleegde primaire en secundaire literatuur.
Schlüsselwörter
Bildung, Novalis, vroege Duitse romantiek, Kant, Fichte, organicisme, subjectiviteit, Heinrich von Ofterdingen, poëzie, zelfontplooiing, rede, intuïtie, transcendentale filosofie, menselijke faculteiten, waarheid.
Häufig gestellte Fragen
Waarover gaat dit academisch eindwerk in de kern?
Het werk onderzoekt de betekenis en de rol van het concept Bildung in het filosofische en literaire oeuvre van Novalis, en hoe dit begrip helpt bij het begrijpen van de vroege Duitse romantiek.
Wat zijn de voornaamste thema's in deze scriptie?
De centrale thema's zijn de kritische receptie van Kant en Fichte door romantici, het organische mensbeeld, de rol van de dichter en poëzie, en de dynamische wisselwerking tussen het subject en zijn omgeving.
Wat is de primaire onderzoeksvraag?
Het hoofddoel is om te reconstrueren welke rol het concept Bildung speelt in het werk van Novalis en hoe dit begrip kan dienen als middel voor een meer integratieve benadering van zijn werken.
Welke wetenschappelijke methode is gehanteerd?
De auteur hanteert een filosofische en hermeneutische analyse, waarbij gebruik wordt gemaakt van de primaire teksten van Novalis en secundaire bronnen (zoals Manfred Frank en Frederick Beiser) om de filosofische standpunten te reconstrueren.
Wat wordt er precies in het hoofdgedeelte behandeld?
Het hoofdgedeelte (hoofdstuk 3) analyseert de typologie van Bildung, waarbij aspecten als vrijheid, de natuur, gemeenschap, taal en de harmonieuze ontwikkeling van menselijke vermogens uitvoerig worden besproken.
Welke trefwoorden typeren dit onderzoek?
De belangrijkste termen zijn Bildung, vroege Duitse romantiek, subjectiviteit, organicisme, rede en intuïtie.
Hoe verhoudt Novalis zich tot Goethe in dit onderzoek?
De auteur nuanceert de verhouding door aan te tonen dat Novalis, ondanks kritische noten, Goethe waardeert als een 'Darsteller' van de werkelijkheid en hun beider benaderingen van de Bildungsroman vergelijkt.
Wat is de rol van de 'dichter' in Novalis' Bildungsconcept?
De dichter fungeert als een figuur die door poëzie een verbinding legt tussen de binnen- en buitenwereld, waardoor hij niet in absolute tegenstelling tot de wereld (of de koopman) komt te staan.
Op welke manier is de natuur cruciaal voor Novalis?
De natuur wordt niet gezien als een mechanische vijand, maar als een 'vriend' waarmee het subject in een intelligente en organische verbinding staat, wat essentieel is voor de menselijke vorming.
Waarom is er volgens de auteur geen sprake van een 'irrationele periode'?
De auteur betoogt dat de lezing van de vroege romantiek als enkel 'irrationeel' of 'hyperrationalistisch' te eenzijdig is en dat het concept Bildung juist een integratief kader biedt om deze filosofie beter te begrijpen.
- Arbeit zitieren
- Peter van Belkom (Autor:in), 2015, “Leichtes Streben, schwebend leben”. Een meer integratieve lezing van Novalis’ oeuvre aan de hand van diens Bildungsconcept, München, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/367272
