Çështje të trajtimit semantik të mbiemrave në gramatikat e shqipes


Scientific Study, 2012

9 Pages


Excerpt

Xhafer Beqiraj

Çështje të trajtimit semantik të mbiemrave në gramatikat e shqipes[1]

Çështja e trajtimit semantik të mbiemrave nëpër gramatikat tona del një temë deri vonë e parrahur fare. Vështirësia e ndarjes së mbiemrave në klasa vjen si pasojë e mosvendosjes së parimeve të qarta për ndarjen e tyre në klasa. Kjo vështirësi e zgjidhjes së kësaj çështjeje më së miri mund të hetohet, po qe se e hulumtojmë këtë temë në mënyrë kronologjike gjatë rrugëtimit dhe zhvillimit historik të gramatikës së shqipes. Atëherë do të shohim se trajtimi semantik i mbiemrave fillon të trajtohet në pjesën e dytë të shekullit të kaluar, kurse para kësaj kohe, nga ndonjë autor është prekur intuitivisht ndonjë segment semantik i mbiemrave, por nuk është bërë ndonjë trajtim i plotë dhe i mbështetur në kritere kuptimore për ndarjen e tyre në klasa. Çështja e klasifikimit të mbiemrave në klasa mbështetur në parime shkencore u trajtua për herë të parë nga prof. Shaban Demiraj në veprën “Morfologjia e gjuhës së sotme shqipe” (1966). Këtë temë do ta vështrojmë në disa gramatika, duke filluar nga gramatika e Samiut e deri më sot.

Në gramatologjinë shqiptare, kjo çështje, siç thamë më lart, del problematike për sa i takon ndarjes së mbiemrave në klasa semantike. Gjatë vëzhgimit të mbiemrave, në gramatikën e S. Frashërit, Gj. Pekmezit, I. D. Sheperit, K. Cipos, O. Myderrizit, At J. Rrotës, P. Elezit – L. Dodbibës etj. e gjemë të trajtuar këtë klasë fjalësh kryesisht në rrafshin strukturor. Këta autorë mbiemrat i kanë ndarë në mbiemra të nyjshëm - të panjyshëm dhe në cilësorë e përcaktorë. Te klasifikimi i mbiemrave “cilësonjës” (cilësorë) hynin të gjithë mbiemrat, kurse te klasa e mbiemrave “përcaktonjës”, sipas tyre, hynin: numërorët, dëftorët, pronorët, përemrat pyetës dhe të pacaktuar. Kjo ndarje nuk është mbështetur në parime semantike për klasifikimin e mbiemrave, andaj në këto gramatika nuk kemi një klasifikim të mirëfilltë semantik, ndonëse disa nga këta dijetarë aty-këtu kanë prekur segmente semantike të mbiemrave, si p.sh. Sheperi, Cipoja dhe bashkautorët Elezi e Dodbiba.

I. D. Sheperi te “Gramatika dhe sindaksa e gjuhës shqipe” (1927), në kreun III “Etimologjia”, duke trajtuar mbiemrat e prejardhur, ndalet edhe në anën semantike të disa mbiemrave të formuar me prapashtesat -shëm (-ëm), si i ndershëm, i nevojshëm, i turpshëm, i fisshëm ose i fisëm, i fundëm[2] etj., të cilët tregojnë cilësi. Më tutje autori vijon me mbiemrat e prejardhur nga folje, të cilët ai i quan mbiemra pjesorë (ose pjesore të nyjshme) dhe mbiemra foljorë. Ky dijetar vë në dukë dallimet e disa mbiemrave prejpjesorë, disa prej të cilëve kanë kuptim pësor e disa të tjerë veprorë, p.sh.: i nderuar, i pyetur, i lidhuri[3] ; i ditur, i qeshur etj. Mbiemrat foljorë të formuar me prapashtesën -shëm (-ëm), sipas Sheperit, “tregojnë atë që mund ose meriton të pësojë, p.sh.: i shkrueshëm, i pëlqyeshëm, i mërzitshëm, i çmueshëm, i ardhëm, i pritëm”[4] etj. Më pas vijon të trajtojë mbiemrat foljorë me prapashtesën -t(ë), të cilët, sipas tij, “tregojnë pësimin si gjendje të emrit që plotësojnë, p.sh. i hapët, i mbyllët, i ngrohët, i lagët”[5]. Por te Sheperi mungon klasifikimi i mbiemrave mbështetur në kritere semantike. Megjithatë, kjo gramatikë bëri një hap më përpara në zhvillimin e gramatologjisë shqipatre, e cila pati një influencë edhe në gramatikat që u botuan më vonë.

K. Cipo, në gramatikën e tij, ndjek pararendësit për sa i përket klasifikimit semantik të mbiemrave. Ai vë në pah se “participi ka vlerë veprore dhe vlerë pësore”[6], dmth. i njeh pjesores aftësinë për të formuar mbiemra të nyjshëm, duke prekur në këtë mënyrë një aspekt semantik të tyre.

“Gramatika e gjuhës shqipe” e autorëve P. Elezi–L. Dodbiba (1959), është një tekst mësimor për klasën V dhe VI të shkollës fillore, në të cilin trajtohet mbiemri dhe kategoritë gramatikore të tij, duke filluar nga përkufizimi i mbiemrit e deri te shkallët dhe mënyrat e fjalëformimit. Pa dashur që të ndalemi në imtësi, do të themi pak fjalë për klasifikimin e mbiemrave. Autorët mbiemrat i ndajnë në mbiemra të nyjshëm dhe të panyjshëm, në cilësonjës dhe përcaktonjës etj., dmth. nuk shkëputen nga tradita e gramatikave të mëprashme. Mirëpo tek ushtrimi 129 (f. 125), mbiemrat cilësorë i ndajnë në mbiemra që tregojnë: a) formë (vija e lakuar), b) ngjyrë (ngjyra e kuqe), c) moshë (burrë i vjetër ose plak), ç) cilësi morale e fizike (mace e pabesë; djemtë e shëndoshë), d) kombësi (vajza shqiptare)[7] etj. Një shpjegim të tillë e japin për ta ndihmuar lexuesin për t’iu përgjigjur pyetjeve në fund të njësisë. Në këtë ushtrim intuitivisht për herë të parë preket sadopak klasifikimi semantik i mbiemrave, por, fatkeqësisht, këtë klasifikim nuk e trajtojnë kur bëjnë klasifikimin e mbiemrave. Siç duket, autorët nuk kanë qenë të vetëdijshëm se ky grupim i mbiemrave është një klasifikim sipas kriterit semantik. Kurse mbiemrat përcaktonjës ata i grupojnë si në gramatikat e mëhershme: dëftorë, pronorë, pyetës, të pakufishëm, numërorë në funksione mbiemërore..

Autorët që kanë trajtuar në veprat e tyre klasifikimin semantik të mbiemrave, të cilëve do t’u referohemi në këtë trajtesë, janë: Sh. Demiraj, L. Njumark, O.Buhholz–W. Fiedler, Gramatika akademike, ( A. Dhrimo, Mbiemrat, 2002) dhe monografia e veçantë për mbiemrat e A. Dhrimos etj.

Klasifikimin e mbiemrave në klasa mbështetur në kritere gjuhësore e gjejmë për herë të parë të trajtuar në veprën e prof. Sh. Demirajt “Morfologjia e gjuhës së sotme shqipe” (1967). Vepra del mjaft mirë e sistemuar, me kritere gjuhësore të rrepta, me përkufizime dhe analiza të sakta dhe të thella gjuhësore. Mbiemri përkufizohet si pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, që shërben për të emërtuar cilësi të një emri, me të cilin përshtatet në gjini, numër dhe rasë [8], po ashtu jepen të gjitha veçoritë leksiko-gramatikore dhe mënyrat e fjalëformimit. Autori duke u mbështetur në kritere gjuhësore arrin, si asnjëri deri në këtë kohë, të na japë klasifikimin e mbiemrave sipas parimit morfologjik dhe semantik.

Sipas kriterit të parë, mbiemrat i ndan në dy grupe: në mbiemra të nyjshëm dhe të panyjshëm. Kurse sipas parimit të dytë, i klasifikon në mbiemra cilësonjës dhe mbiemra relativë. Mbiemrat cilësonjës, sipas autorit , “tregojnë cilësi, që perceptohen drejt për drejt nga organet e shqisave, si p.sh. ngjyrat e sendeve (i bardhë, i zi, i kuq etj.), masat e trupave (i gjatë, i gjerë, i thellë etj.), veçoritë fizike të sendeve (i njomë, i thatë, i fortë etj.), cilësi të karakterit (p.sh. besnik, i ndershëm, i vendosur etj.) , ose një vlerësim të përgjithshëm të sendeve (p.sh.: i rëndësishëm, i nevojshëm, i dëmshëm etj.)[9]. Kurse mbiemrat relativë “tregojnë cilësinë e sendeve nëpërmjet lidhjeve të tyre me sende të tjera a me rrethana vendi, kohe etj., p.sh.: i hekurt, i bakërt, i pambuktë, i leshtë, i drunjtë, pranveror, dimëror, shoqëror, i sotëm etj.”[10]. Më pas jepen edhe veçori gramatikore që i karakterizojnë këto dy klasa mbiemrash.

Me klasifikimin semantik të mbiemrave të shqipes është marrë edhe Leonard Njumarku në veprën “Standard Albanian” (1982). Autori, përveç kategorive gramatikore, shtjellon edhe klasifikimin semantik të mbiemrave, të cilët i ndan në dy klasa: a) mbiemra cilësorë të drejtpërdrejtën (direkt qualifying adjectives) dhe b) mbiemra cilësorë të ndërmjetëm (mediated qualifying adjectives)[11] . Duket sheshazi se klasifikimi semantik i Njumarkut është i ngjashëm me atë të Shaban Demirajt. Ky klasifikim mbështetet në atë se si jepet cilësia e emërtuar nga mbiemri; në mënyrë të drejtpërdrejtë apo të tërthortë.

Kjo çështje shtrohet edhe te “Gramatika e shqipes” (1987) e dy autorëve gjermanë O. Buhholz dhe W. Fiedler. Mbiemrat në këtë gramatikë klasifikohen sipas kriterit morfologjik, semantik dhe sintaksor. Ne do të ndalemi vetëm te kriteri semantik. Mbështetur në këtë kriter, autorët i ndajnë mbiemrat në: a) cilësorë (Qualitätsadjektive), të cilët emërtojnë 1) ngjyrë, 2) formë, madhësi, shtrirje hapësinore, 3) shije, 4) cilësi fizike dhe gjendje shpirtërore, 5) cilësi shpirtërore; dhe b) marrëdhëniorë (Beziehungsadjektive) që, sipas autorëve, “emërtojnë “tipare jo të drejtpërdrejta, pra shprehin në një mënyrë marrëdhënien e një sendi me një send tjetër, me një situatë, a proces, p.sh. 1) marrëdhënie materiale: “i mëndafshtë”, “i hekurt”; 2) përkatësi: “shoqëror”, “politik”; 3) marrëdhënie me një veprim: “shirës”, “korrës” [12]. Këta autorë japin ndryshimet që i karakterizojnë mbiemrat cilësorë dhe marrëdhëniorë, të cilat janë mjaft të rëndësishme për ndarjen e mbiemrave në klasa. Te kjo gramatikë, në vend të termit “relativë” të Sh. Demirajt dhe “cilësorë të ndërmjetëm” të Njumarkut, kemi emërtimin “mbiemra marrëdhëniorë”.

Një studim i thelluar mbiemrave u bëhet në kreun IV nga A. Dhrimo në Gramatikën akademike (1976, 2002). Këtu jepen hollësisht të gjitha veçoritë leksiko-gramatikore të tyre. Klasifikimi i mbiemrave mbështetet në dy kriteret kryesore, morfologjik dhe semantik; sipas kriterit semantik, mbiemrat ndahen në mbiemra cilësorë dhe marrëdhëniorë. Autori trajton edhe dallimet në mes të dy grupeve të mbiemrave. Për mbiemrat aty thuhet se “emërtojnë cilësi a veti që kapen me anë të shqisave, ose që janë të mendueshme, p.sh.: ngjyrë; shtrirje hapësinore, madhësi, formë; shije; veti fizike e gjendje shpirtërore, cilësi të karakterit e cilësi mendore. S ipas Dhrimos, klasat e mbiemrave marrëdhëniorë “e japin tiparin e sendit, emrin e të cilit e karakterizojnë nëpërmjet të marrëdhënieve të këtij sendi me një send tjetër ose me një rrethanë, me një veprim a me një numër”[13]. Pra, sipas autorit, mbiemrat marrëdhëniorë ndahen në mbiemra: a) lëndorë, b) përcaktorë dhe c) sasiorë [14] , si p.sh.: i leshtë, i hekurt, i pambuktë, i drunjtë, i qelqtë; shoqëror, njerëzor, shkollor, malor, shtetëror, armiqësor; i parë, , i katërt, i njëzetë etj.

Klasifikimi semantik i mbiemrave në dy klasa të mëdha dhe ndarja në nënklasa e secilës klasë semantike është trajtimi më i mirë i bërë në gramatikat e shqipes deri më sot. Mirëpo, janë disa grupe mbiemrash, si p.sh. mbiemrat e grupit: a) i ri, i vjetër, i moshuar, plak, moshatar, njëmoshës, bashkëmoshatar, vërsnik, moshëthyer, motak, motmotak, motmotar, i motuar; b) i ngjashëm, i njëllojtë, i njëllojshëm, i barabartë,i pabarabartë i njëjtë; c) i domosdoshëm, i rëndësishëm, i vlefshëm, i dëmshëm; ç) i shpejtë, i shpejtuar, shpejtues, i përshpejtuar, përshpejtues, i ngadalshëm, i ngadaltë, ngadalësues, i ngadalësuar, i ngathët, etj., të cilët në bazë të kuptimeve që shprehin, dalin të ndryshëm semantikisht me secilën nënklasë të cilësorëve në Gramatikën akademike (të trajtuar nga autori A. Dhrimo), sepse grupet e lartpërmendura tregojnë: a) moshë, b) ngjashmëri, c) vlerë, ç) shpejtësi. Për mendimin tonë, mbiemrat që tregojnë moshë formojnë një klasë me vete dhe kuptimisht nuk përkojnë me nënklasën që emërton “cilësi fizike të njerëzve dhe kafshëve”. Mbiemrat që tregojnë ngjashmëri, po ashtu semantikisht formojnë një grup të veçantë. Pastaj mbiemrat e ngjashmërisë dhe shpejtësisë, sipas aspektit kuptimor, nuk përputhen me asnjërën nënklasë në klasifikimin që u bën A. Dhrimo në gramatikën në fjalë . Asnjë mbiemër që emërton shpejtësi e ngjashmëri nuk përmendet në asnjërën nënklasë. Për mendimin tonë, kjo vjen si pasojë e mosdefinimit të saktë të klasave semantike të mbiemrave.

I pari studim i posaçëm kushtuar mbiemrit është monografia “Mbiemrat në shqipen e sotme letrare” e A. Dhrimos[15], në të cilën autori trajton veçoritë leksiko-gramatikore të mbiemrit, mënyrat e fjalëformimit dhe ngre një sërë problemesh lidhur me mbiemrin. Ky dijetar i zellshëm, në këtë monografi, thellohet edhe më shumë në çështje të ndryshme për mbiemrat për të cilat nuk do të flasim më shumë, sepse qëllim i kësaj trajtesë është vënia në dukje e çështjeve të klasifikimit semantik të mbiemrit. Kështu që do të fokusohemi në çështje, ku autori vë në dukë luhatje të ndarjes së mbiemrave në klasa semantike, p.sh. për mbiemrat e grupit (b), autori thotë se “mbiemrat i barabartë, i ngjashëm, i njëjtë etj. janë marrë nga ndonjë autor ndonjëherë edhe si “relativë”[16], dmth. herë cilësorë, herë marrëdhëniorë. Ngritja e këtij problemi nga A. Dhrimo e forcon bindjen tonë se problemet në klasifikim ekzistojnë edhe më tutje në gramatikën e shqipes. Kurse për mbiemrat e grupit (c), ai thotë që “duhet pranuar se te mbiemrat që emërtojnë cilësi si vlerësime të përgjithshme (i bukur, i shëmtuar, i rëndësishëm, kryesor, i domosdoshëm, i dëmshëm, i vlefshëm etj.) është e pashmangshme masa e subjektivizmit... Kufijtë midis nëngrupeve të lartpërmendura të mbiemrave cilësorë nuk janë diçka e pakapërcyeshme, e prerë përfundimisht; përkundrazi shumë prej tyre janë të lëkundshëm dhe shumë nga këto grupe edhe mund të përzihen”[17]. Autori vë në dukje këto luhatje në klasifikim, por nuk i jep zgjidhje këtij problemi. Mirëpo, monografia e Dhrimos paraqet interes shkencor, sepse ka material të shumtë, të sistemuar, të studiuar hollësisht e thellësisht për çdo kategori leksiko-gramatikore të mbiemrit, për mënyrat e fjalëformimit etj. Interes të veçantë shkencor paraqesin, për mendimin tonë, edhe problemet që ngre në këtë studim ky dijetar, i cili la gjurmë të thella në gjuhësinë shqiptare.

[...]


[1] FHF − UT, Departamenti i Gjuhës, Konferencë shkencore “GJUHA SHQIPE NË 100 VJET SHTET SHQIPTAR”, Tiranë, më 13. 11. 2012. Kumtesë e lexuar në këtë konferencë dhe e botuar në revistën e Fakultetit të Historisë dhe të Filologjisë në Tiranë.

[2] Shih: I.D. Sheperi, Gramatika dhe sindaksa e gjuhës shqipe, Vlorë, 1927, f. 136.

[3] Mbiemrin e lidhur, autori e përdor të substantivuar.

[4] Shih: po aty, f. 135−136

[5] Shih: po aty, f. 136.

[6] Shih: K. Cipo, Gramatika shqipe, Tiranë, 1949, f. 121.

[7] P. Elezi, L. Dodbiba, Gramatika e gjuhës shqipe, Tiranë, 1959, f. 125.

[8].Shaban Demiraj, Gramatika e gjuhës së sotme shqipe, Prishtinë, 1971 (botimi i parë, Tiranë, 1967), f. 66.

[9] Shih: po aty, f.66.

[10] Shih: po aty, f. 66.

[11] L. Newmark, Standard Albanian, Stanford University Press, California, 1982, f. 196.

[12] Shih: O. Buhholz, W. Fiedler, Albanische Grammatik, Verlag Enzyklopädie, Leipzig, 1987, f. 315.

[13] ASHSH, Gramatika e gjuhës shqipe 1, Tiranë, 2002, f. 155-156.

[14] Shih: po aty, f. 156.

[15] Shih: A. Dhrimo, Për shqipen dhe shqiptarët, Vëll. I., Infbotues, 2008, f. 1–217.

[16] Shih : po aty, A. Dhrimo, f. 19.

[17] Shih: po aty, f. 19.

Excerpt out of 9 pages

Details

Title
Çështje të trajtimit semantik të mbiemrave në gramatikat e shqipes
Course
Scientific conference - Albanische Sprache
Author
Year
2012
Pages
9
Catalog Number
V369331
ISBN (eBook)
9783668471375
ISBN (Book)
9783668471382
File size
555 KB
Language
Albanian
Quote paper
Dr. Xhafer Beqiraj (Author), 2012, Çështje të trajtimit semantik të mbiemrave në gramatikat e shqipes, Munich, GRIN Verlag, https://www.grin.com/document/369331

Comments

  • No comments yet.
Read the ebook
Title: Çështje të trajtimit semantik të mbiemrave në gramatikat e shqipes



Upload papers

Your term paper / thesis:

- Publication as eBook and book
- High royalties for the sales
- Completely free - with ISBN
- It only takes five minutes
- Every paper finds readers

Publish now - it's free